Sáng kiến kinh nghiệm Một số biện pháp rèn kĩ năng viết văn tả cảnh cho học sinh Lớp 5

Nội dung tài liệu: Sáng kiến kinh nghiệm Một số biện pháp rèn kĩ năng viết văn tả cảnh cho học sinh Lớp 5

1. PHẦN ĐẶT VẤN ĐỀ 1. Lí do chọn đề tài Tất cả chúng ta đều hiểu rằng, học sinh Tiểu học chỉ có thể học tập được các môn học khác khi có kiến thức Tiếng Việt vì đây là phương tiện giao tiếp, là công cụ trao đổi thông tin và chiếm lĩnh tri thức. Trong môn Tiếng Việt có nhiều phân môn, mỗi phân môn mang một kiến thức nhất định, chúng bổ trợ cho nhau. Bắt đầu khởi động bằng môn Học vần, tiếp theo là Tập viết, Chính tả, Luyện từ và câu, cuối cùng là Tập làm văn. Tập làm văn là một phân môn rất quan trọng trong chương trình dạy học tiểu học. Nó không chỉ giúp học sinh hình thành các kĩ năng: Nghe, nói, đọc, viết mà còn rèn cho học sinh khả năng giao tiếp, quan sát, phân tích tổng hợp và còn hình thành cho học sinh những phẩm chất tốt đẹp của con người mới. Đặc biệt, kiến thức Tập làm văn ở Tiểu học tập trung nhiều trong chương trình Tập làm văn lớp 4 – 5 với các kiểu bài như: trao đổi ý kiến; kể chuyện; miêu tả,... Tôi nhận thấy học sinh có thể làm tốt các kiểu bài ở thể loại văn miêu tả như: tả đồ vật, tả con vật, tả người; nhưng trong chương trình Tập làm văn lớp 5, khi làm văn tả cảnh thì học sinh còn nhiều lúng túng; câu văn thường ngắn ngủn, thiếu bộ phận, thiếu hình ảnh; diễn đạt rườm rà, thiếu cảm xúc... Các bài viết thường rơi vào tình trạng liệt kê, kể mà không tả. Do vậy, khi dạy kiểu bài này đòi hỏi giáo viên phải có nhiều sáng tạo, linh hoạt trong quá trình lên lớp, chuẩn bị thật công phu các tình huống có thể gặp ở học sinh. Là một giáo viên đã trải qua nhiều năm giảng dạy chương trình lớp 5, tôi nhận thấy văn tả cảnh là một kiểu bài khó vì học sinh chưa có khả năng quan sát tinh tế, chưa cảm nhận được vẻ đẹp hay những thay đổi của cảnh, không biết dựa vào cảm xúc của mình để làm cảnh đó trở nên đẹp hơn, sinh động hơn và viết thành những bài văn thì lại càng khó khăn hơn nhiều. Đây lại chính là cái đích cuối cùng mà phân môn Tập làm văn đòi hỏi người học cần đạt tới. Chính vì vậy, tôi luôn trăn trở suy nghĩ để làm thế nào cho học sinh thích làm văn tả cảnh, lời văn chân thật, có cảm xúc. Trong năm học 2022 – 2023
2. 2 này, tôi đã dạy và tìm hiểu khá kĩ về mảng Tập làm văn, đặc biệt là văn tả cảnh lớp 5. Tôi đã áp dụng một số phương pháp và thấy có những kết quả đáng mừng. Kinh nghiệm này được áp dụng và đã mang lại hiệu quả nhất định trong dạy Tập làm văn. Do vậy, tôi mạnh dạn đề xuất sáng kiến kinh nghiệm “Một số biện pháp rèn kĩ năng viết văn tả cảnh cho học sinh lớp 5”, để nghiên cứu với hi vọng góp phần nâng cao trình độ của bản thân và nâng cao chất lượng bài viết văn tả cảnh cho học sinh. Qua đây, tôi mong muốn nhận được nhiều ý kiến trao đổi của đồng nghiệp để sáng kiến thực sự có giá trị trong quá trình dạy học + Điểm mới của đề tài: Góp phần đổi mới phương pháp dạy học Tập làm văn ở tiểu học, đặc biệt là phần văn tả cảnh cho học sinh lớp 5. Góp phần gây hứng thú học tập môn Tập làm văn cho học sinh, một môn học được coi là khô khan và khó khăn, thì việc đưa ra các phương pháp dạy học mới phát triển năng lực cho học sinh không những chỉ giúp các em lĩnh hội được cách làm văn hay mà còn giúp các em có thêm niềm yêu thích với môn học này. Điểm mới trong việc nghiên cứu và áp dụng đề tài này là sự lựa chọn các phương pháp và hình thức dạy học phù hợp với đối tượng học sinh của lớp qua từng quy trình của việc viết văn, mang tính mới mẻ mà từ trước tới nay ít được vận dụng hoặc có vận dụng thì cũng đang dừng lại mang tính hình thức, chưa thực sự mang lại hiệu quả cao. 2. Mục đích nghiên cứu: Nghiên cứu thực trạng kĩ năng viết văn tả cảnh của học sinh lớp 5 để đề xuất các biện pháp nhằm rèn kĩ năng viết văn tả cảnh trong phân môn Tập làm văn cho học sinh lớp 5 trường Tiểu học Thanh Liệt. 3. Phạm vi nghiên cứu của sáng kiến: Sáng kiến kinh nghiệm: “Một số biện pháp rèn kĩ năng viết văn tả cảnh cho học sinh lớp 5” được nghiên cứu và áp dụng cho học sinh lớp 5H, lớp tôi đang trực tiếp chủ nhiệm trong năm học 2022 - 2023.
3. 3 4. Phương pháp nghiên cứu: Để nghiên cứu và viết sáng kiến kinh nghiệm đạt hiệu quả, tôi đã kết hợp sử dụng nhiều phương pháp: - Phương pháp nghiên cứu lí luận; - Phương pháp điều tra; - Phương pháp phỏng vấn; - Phương pháp quan sát; - Phương pháp thống kê toán học.
4. 4 PHẦN GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ I. Cơ sở lí luận và thực tiễn Tập làm văn là một phân môn rất quan trọng trong chương trình dạy học Tiểu học. Dạy Tập làm văn là dạy học sinh cách nhìn nhận cuộc sống xung quanh trong thực tế vốn có của nó với cảm xúc thực của các em. Đồng thời giáo viên cũng dạy các em cách ghi lại sự nhìn nhận ấy qua các văn bản - còn gọi là đoạn văn, bài văn một cách chính xác về đối tượng, về ngữ pháp Tiếng Việt. Tập làm văn lớp 5 gồm nhiều nội dung, một trong những nội dung chính của chương trình Tập làm văn lớp 5 là văn miêu tả. Tả cảnh là một kiểu bài khó vì với học sinh lớp 5 kĩ năng quan sát, tư duy trừu tượng, vốn từ, vốn hiểu biết vẫn còn hạn chế. Trong khi đó, kiểu bài văn tả cảnh trong phân môn Tập làm văn ở lớp 5 là thể loại văn dùng ngôn ngữ để “vẽ” ra các sự vật, con người, con vật, cảnh vật, sự việc một cách sinh động, cụ thể. Một bài văn miêu tả hay không những phải thể hiện rõ nét, chính xác, sinh động về đối tượng miêu tả mà còn thể hiện được trí tưởng tượng, cảm xúc và đánh giá của người viết đối với đối tượng được miêu tả. Ngoài ra, học sinh lại còn phải biết kết hợp hài hòa nhiều kĩ năng như: phân tích đề, tìm ý, lập dàn ý, dùng từ, đặt câu, viết đoạn văn Chương trình Tập làm văn lớp 5 tiếp tục dạy về văn miêu tả với hai kiểu bài: Tả cảnh và tả người.Trong đó văn tả cảnh 14 tiết và tả người 12 tiết. *Phân phối chương trình dạng bài văn tả cảnh: Chương trình bài văn tả cảnh lớp 5 học trong 8 tuần đầu (HKI) gồm 16 tiết phân phối chương trình và thêm 2 tiết ôn tập. TT Nội dung Số tiết quy định Ghi chú Lí Luyện thuyết tập 1 Cấu tạo bài văn tả cảnh 1 1 Tuần 1 2 Luyện tập tả cảnh 1 Tuần 2
5. 5 3 Luyện tập tả cảnh 2 Tuần 3 4 Luyện tập tả cảnh 1 Tuần 4 Kiểm tra 5 Trả bài kiểm tra 1 Tuần 5 6 Luyện tập tả cảnh 1 Tuần 6 7 Luyện tập tả cảnh 2 Tuần 7 8 Luyện tập tả cảnh 2 Tuần 8 Dựng đoạn mở bài và kết bài 9 Trả bài văn tả cảnh 1 Tuần 11 10 Ôn tập tả cảnh 1 Tuần 31 11 Kiểm tra 1 Tuần 32 12 Trả bài kiểm tra 1 Tuần 34 Trong chương trình Tập làm văn lớp 5, văn miêu tả là thể loại chiếm tỷ lệ cao. Trong đó văn tả cảnh chiếm 20% tổng thời lượng chương trình lớp 5. Đây là thể loại văn nghệ thuật sử dụng lời văn có hình ảnh và có cảm xúc làm cho người nghe, người đọc hình dung một cách rõ nét, cụ thể, sinh động về sự vật, hiện tượng ... trong đời sống. Như vậy văn tả cảnh có thể xem là một văn bản nghệ thuật có sử dụng ngôn ngữ văn chương để miêu tả sự vật hiện tượng một cách cụ thể sinh động. Bất kì một hiện tượng nào trong thực tế đời sống cũng có thể miêu tả được, tuy nhiên bằng những cảm xúc khác nhau của mỗi người, mỗi hiện tượng lại được miêu tả với cách thể hiện riêng qua việc quan sát, sử dụng từ ngữ và cách diễn đạt khác nhau. Quá trình dạy học sinh viết văn tả cảnh sẽ mang lại kết quả khả quan nếu người giáo viên biết tổ chức đúng đắn và khơi gợi được những hoạt động cần thiết ở các em, vì tư duy của trẻ ở lứa tuổi tiểu học thường thiên về tính cụ thể. Ở lứa
6. 6 tuổi này có những yếu tố của tư duy trừu tượng nhưng còn hạn chế nhiều so với học sinh ở các lớp trên. Quá trình nhận thức của học sinh lớp 5 khi viết văn tả cảnh đều thông qua thực tiễn các em thấy gì viết nấy.Vì thế người giáo viên cần phải quan tâm đúng mức và khơi gợi để học sinh cảm nhận được cái hay, cái đẹp khi viết văn. II. Thực trạng của vấn đề: 1. Việc dạy văn tả cảnh của giáo viên: Đối với việc dạy văn tả cảnh cho học sinh, giáo viên đều cho rằng: Qua hệ thống bài tập giáo viên đã giúp học sinh quan sát đối tượng miêu tả, lựa chọn sắp xếp ý, dựng đoạn và viết bài văn miêu tả. Song để học sinh biết dùng khả năng của mình để miêu tả một sự vật, một cảnh đẹp ... lại là rất khó, đòi hỏi giáo viên phải có biện pháp phù hợp để đạt kết quả cao. Qua dự giờ, trao đổi, thống kê tôi thấy: Các tiết dạy theo chương trình nhìn chung giáo viên luôn chú ý để đạt được mục tiêu của tiết học. Việc đổi mới phương pháp dạy học đã được giáo viên quan tâm. Mặc dù vậy việc dạy văn tả cảnh của giáo viên bộc lộ những hạn chế sau: - Giáo viên chưa linh hoạt, chủ động, sáng tạo khi tổ chức dạy trên lớp, hình thức dạy học còn đơn điệu chưa gây được hứng thú cho học sinh. - Giáo viên chưa quan tâm rèn luyện cho học sinh thói quen đọc sách, đọc các bài văn mẫu để học tập các ý văn hay, từ ngữ đẹp, cách tả mới mẻ. - - Giáo viên thực hiện các yêu cầu khi trả bài viết của học sinh chưa thật sự tỉ mỉ, chưa giúp các em nhận thấy được những lỗi sai của mình khi làm bài để có sự chỉnh sửa rút kinh nghiệm cho bài làm sau. Đây không phải là vấn đề có thể giải quyết được trong một tiết, một tuần mà là cả một quá trình dạy Tập làm văn bởi dạng văn tả cảnh là sự kết hợp của nhiều thể loại văn các em đã học và còn cần có cách nhìn, cách nghĩ, cách sáng tạo mới. 2.Việc học văn tả cảnh của học sinh.
7. 7 Qua thực tế giảng dạy, nghiên cứu và nhận xét đánh giá bài văn của các lứa học sinh lớp 5, tôi nhận thấy các em còn gặp những khó khăn như sau: - Vốn sống và kinh nghiệm của học sinh còn hạn chế. Do điều kiện khách quan các em chưa có cơ hội được quan sát và trải nghiệm nhiều. - Các em chưa nắm vững được những kiến thức về kiểu bài, học sinh không phân biệt được kể khác với tả nên thường nhầm lẫn và liệt kê chi tiết. Ví dụ: Viết bài tả cảnh một bãi biển thì các em thường nhầm lẫn thành kể lại chuyến du lịch ở biển của chính mình. - Học sinh chưa có kĩ năng quan sát cảnh vật, khả năng quan sát của học sinh không được thường xuyên rèn luyện, quá trình quan sát còn hời hợt thiếu định hướng, thiếu tinh tế. Chính vì vậy, học sinh chưa tìm ra được những đặc điểm nổi bật của cảnh để tả, chưa biết cách chọn lọc chi tiết hay để miêu tả. - Vốn từ ngữ của học sinh còn nghèo nàn, không hiểu nghĩa từ, dùng sai từ đồng nghĩa. Học sinh chưa biết bộc lộ cảm xúc trong quá trình miêu tả, chưa viết được câu văn có hình ảnh, chưa biết sử dụng biện pháp tu từ đã học vào việc viết văn. Ngoài ra, các em còn sai chính tả nhiều. - Học sinh chưa có ý thức ghi chép lại những điều quan sát được một cách cụ thể và chi tiết theo trình tự nhất định. Một số em không lập dàn ý khi quan sát và miêu tả trước khi viết bài văn hoàn chỉnh cho nên các em viết bài văn không theo trật tự, các ý lộn xộn. - Nhiều HS lạm dụng văn mẫu nên dẫn đến lười suy nghĩ, ỷ lại vào văn mẫu. Hậu quả của sử dụng tài liệu tham khảo quá mức là HS ngày càng sợ học văn, chán học văn và không có ý tưởng để xây dựng bài văn của mình. Do vậy, ngay từ thời điểm vào thực hiện chương trình tuần 3 (Tháng 9/2022), tôi đã trực tiếp khảo sát chất lượng môn Tập làm văn của học sinh lớp tôi dạy với đề bài như sau: Đề bài: Em hãy viết một đoạn văn tả cảnh một buổi sáng trên cánh đồng. (Sách TV5 – Trang 22 tập 1).
8. 8 Qua khảo sát chất lượng và điều tra về học tập đối với phân môn Tập làm văn của lớp, tôi thấy khi làm văn tả cảnh trong bài viết của các em còn có một số mặt hạn chế sau: Tổng Bài viết xúc Bài viết đúng Bài viết đã Bài viết chưa số HS tích, lời văn trọng tâm của đề, đúng yêu cầu đúng yêu cầu sinh động, sáng lời văn chưa giàu của đề, nhưng của đề, sắp xếp tạo, giàu hình hình ảnh, ít sử miêu tả còn sơ ý lộn xộn bố cục ảnh, cảm xúc dụng các biện sài, chưa đúng bài chưa rõ chân thực. pháp nghệ thuật trọng tâm ,sa ràng, sai nhiều khi miêu tả. vào liệt kê. lỗi chính tả. 50 SL % SL % SL % SL % 9 18 22 44 15 34 4 8 Thực trạng học sinh còn nhiều hạn chế như vậy đã làm cho tiết Tập làm văn trở thành một gánh nặng, một thách thức đối với các em. Đôi khi các em ngại viết, ngại và thậm chí sợ phải làm bài văn miêu tả. Đứng trước thực trạng dạy và học như trên yêu cầu đặt ra cấp thiết là phải đổi mới phương pháp dạy học để học sinh đến với phân môn Tập làm văn đặc biệt là văn tả cảnh một cách say mê, hứng thú để từ đó có cảm xúc viết văn. sau đây là các giải pháp mà bản thân đã thực hiện có hiệu quả. III. Một số biện pháp rèn kĩ năng viết văn tả cảnh cho học sinh lớp 5: Từ kinh nghiệm dạy học của mình, tôi xin đưa ra một số biện pháp để giải quyết các vấn đề được nêu ở trên giúp học sinh làm tốt bài văn tả cảnh như sau: 1. Biện pháp 1: Rèn luyện kĩ năng quan sát cho học sinh: - Đối tượng của văn miêu tả là những sự vật, sự việc, là thế giới thiên nhiên, là con người và cuộc sống con người. Đó là một thế giới hết sức đa dạng, phức tạp và sống động diễn ra quanh ta, thay đổi từng giờ, từng ngày. Vậy nên tôi yêu cầu học sinh phải thường xuyên quan sát và ghi chép.
9. 9 - Đối với các em học sinh, khi làm văn miêu tả thì kĩ năng quan sát và ghi chép những điều đã quan sát được là một trong những việc làm rất cần thiết. Ngay từ đầu năm học, tôi đã hình thành và tạo cho các em có thói quen quan sát và ghi chép những điều mình quan sát được về đối tượng mình cần miêu tả. Ví dụ: Khi tả cây có bóng mát, tôi cho học sinh trực tiếp xuống sân trường quan sát các cây cho bóng mát như cây bàng, xà cừ,.... Tôi yêu cầu các em quan sát bằng các giác quan để cảm nhận các đặc điểm của cây như: dùng tay sờ vào thân cây để cảm nhận lớp vỏ thô nhám, sần sùi; vòng tay ôm thân cây để thấy độ to của thân, dùng mắt để quan sát màu sắc của lá, dùng tai để lắng nghe tiếng lá reo khi có gió thổi..... Chính nhờ các em được tạo thói quen quan sát như vậy nên khi chuyển sang thể loại tả cảnh, các em biết quan sát đối tượng miêu tả qua các tiết học ngoài trời, quan sát thực tế với những bài văn tả cảnh đẹp quê hương, trường lớp, Học sinh quan sát sự thay đổi của sân trường và cây bàng qua mùa rụng lá
10. 10 - Muốn quan sát có hiệu quả, tôi hướng dẫn các em quan sát phải có tính mục đích, phải có cách nghĩ, cách cảm nhận của riêng mình. Khi quan sát, tôi yêu cầu các em tránh những chi tiết rời rạc, tản mạn, mang tính chất liệt kê. Miêu tả một cách chi tiết nhưng mà phải chọn lọc, lựa chọn những điểm riêng biệt, nổi bật, gây ấn tượng, Đó là những chi tiết lột tả được cái thần của cảnh. Tôi cũng yêu cầu học sinh ghi chép lại những hình ảnh quan sát được một cách đầy đủ. Ví dụ: Khi hướng dẫn các em quan sát để tả con đường từ nhà đến trường, tôi dặn các em khi đi học (hoặc khi về) vừa đi vừa quan sát kĩ con đường (hình dáng, mặt đường, lề đường, cảnh vật hai bên đường, ... ). Khi nhớ lại hình ảnh con đường làng mà các em đã được đọc, các em sẽ thấy có những nét tả thật cụ thể, thật sinh động và hình ảnh con đường hiện ra thật đẹp. Con đường đến trường của các em có như vậy không ? Ven đường có hàng cây xanh, những dãy nhà cao tầng, hay có những thửa ruộng xanh rì rào trong nắng, - Ban đầu tôi hướng dẫn học sinh quan sát để tìm ra màu sắc, âm thanh, hình ảnh tiêu biểu của sự vật và cảm xúc của mình đối với sự vật. Khi quan sát, tôi khuyến khích các em cần sử dụng đồng thời nhiều giác quan khác nhau: + Quan sát bằng mắt để nhìn ra hình khối sự vật. + Quan sát bằng tai để nhận ra âm thanh, nhịp điệu gợi cảm xúc. + Quan sát bằng mũi nhằm nhận ra những mùi vị tác động đến tình cảm. + Quan sát bằng vị giác, xúc giác để cảm nhận. Nhờ cách quan sát này mà các em ghi nhận được nhiều ý, hình ảnh phong phú. * Ví dụ: Đề bài “Em hãy lập dàn ý tả một cơn mưa.” (Tập làm văn: Luyện tập tả cảnh – Tiết 5 tuần 3 – SGK trang 31) - Với đề bài này, tôi hướng dẫn học sinh quan sát bằng các giác quan như: + Thị giác: Thấy những đám mây biến đổi trước cơn mưa, thấy hạt mưa rơi, thấy cây cối, con người (trước, trong và sau cơn mưa)... + Xúc giác: Gió thổi làm xua tan cái nóng mà nhường chỗ cho luồng khí mát lạnh. + Thính giác: Nghe thấy tiếng gió thổi, tiếng mưa rơi, tiếng sấm, tiếng ếch nhái... - Bên cạnh đó, các em học sinh được tôi lưu ý: khi quan sát cần quan sát tỉ mỉ. Tôi nhấn mạnh cho các em các nội dung:
11. 11 + Cần xác định rõ vị trí, thời điểm, thời gian, trình tự quan sát. + Có thể quan sát từ cụ thể đến bao quát hoặc ngược lại. + Quan sát từ trong ra ngoài hoặc từ ngoài vào trong, từ trên xuống dưới + Quan sát theo trình tự không gian (từ xa đến gần hay từ gần đến xa). + Quan sát theo trình tự thời gian (theo các thời điểm trong ngày, theo mùa ...) - Tôi cũng minh họa cho học sinh các cách quan sát đó qua việc học hỏi cách quan sát của tác giả các bài tập đọc trong SGK để các em hiểu hơn và có thể vận dụng khi viết văn như: + Cách tác giả quan sát theo trình tự thời gian để miêu tả cây thảo quả trong bài tập đọc “Mùa thảo quả” - trang 113 – SGK Tiếng Việt 5 tập 1. + Cách tác giả quan sát theo trình tự không gian từ ngoài vào trong, từ dưới lên trên để miêu tả cảnh Đền Hùng trong bài tập đọc “Phong cảnh Đền Hùng” trang – SGK Tiếng Việt 5 tập 2. 2. Biện pháp 2: Làm giàu vốn từ cho học sinh: Khi trực tiếp giảng dạy các tiết Tập làm văn tôi thấy các em học sinh ít tham gia phát biểu. Lí do là các em không biết thể hiện ý của mình bằng câu văn nào, hoặc khi viết câu văn còn diễn đạt lủng củng, chưa rõ nghĩa bởi lẽ vốn từ của các em còn quá ít. Chính vì thế tôi dùng biện pháp làm giàu vốn từ cho các em trong các giờ sinh hoạt câu lạc bộ và qua các phân môn Tập đọc, Luyện từ và câu và từ các nguồn tài liệu sách, báo, truyện, . - Làm giàu vốn từ qua phân môn Tập đọc: Khi dạy Tập đọc tôi đã chỉ ra các từ ngữ miêu tả, cách sử dụng biện pháp tu từ, cách đặt câu trong một vài trường hợp đặc sắc để phân tích cái hay, sự sáng tạo của nhà văn khi dùng chúng. Việc phân tích này giúp các em tiếp cận đựơc với các văn bản nghệ thuật, tiếp cận với kĩ năng viết văn một cách thường xuyên và có chất lượng mà lại nhẹ nhàng không áp đặt. Ngoài ra, còn có thể hướng dẫn các em dựa vào những bài văn, bài thơ hay đó để tự sáng tác các tác phẩm của riêng mình: