Sáng kiến kinh nghiệm Một số biện pháp giúp học sinh học tốt yếu tố hình học trong môn Toán Lớp 2

Nội dung tài liệu: Sáng kiến kinh nghiệm Một số biện pháp giúp học sinh học tốt yếu tố hình học trong môn Toán Lớp 2

1. A/ ĐẶT VẤN ĐỀ I/LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI: Năm học 2022 - 2023 là năm học tiếp tục thực hiện nghị quyết Đại hội của Đảng về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục Việt Nam theo hướng chuẩn hoá, hiện đại hoá, xã hội hoá, dân chủ hoá và hội nhập quốc tế. Với nhiệm vụ trọng tâm: Tiếp tục đẩy mạnh triển khai các cuộc vận động, tập trung đẩy mạnh đổi mới nội dung và phương pháp dạy học, đánh giá kết quả học tập phù hợp với từng đối tượng và tâm sinh lý của học sinh tiểu học. Với học sinh lớp 2, Năm học này các con tiếp tục thực hiện chương trình sách giáo khoa mới, chương trình giáo dục phổ thông 2018, các em phải làm quen với nhiều môn học. Trong đó có môn Toán, môn Toán giữ một vị trí hết sức quan trọng, xuyên suốt quá trình học tập của học sinh tiểu học nói riêng và học sinh phổ thông nói chung. Bởi vì: Các kiến thức và kỹ năng của môn Toán được ứng dụng nhiều trong cuộc sống. Học toán giúp cho học sinh nhận biết mối quan hệ về số lượng và hình dạng không gian của thế giới hiện thực, nhờ đó mà học sinh nhận thức đúng về thế giới xung quanh và biết cách hoạt động có hiệu quả trong đời sống thực tế. Để đáp ứng yêu cầu đổi mới và nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện cho học sinh theo yêu cầu mới, là giáo viên trực tiếp giảng dạy, tôi đã rất lo lắng rồi cố gắng tìm tòi, học hỏi và tích lũy được một số kinh nghiệm khi dạy môn Toán cho các em lớp 2 và nhất là khi dạy các tiết toán có yếu tố hình học. Dạy các yếu tố hình học ở tiểu học phải giúp học sinh có những biểu tượng, khái niệm ban đầu chính xác về các yếu tố thường gặp, có khả năng nhận dạng, phân biệt về mặt hình dạng không gian trên cơ sở một số dấu hiệu có thể kiểm nghiệm bằng thực hành trên các đồ vật, mô hình, hình vẽ. Việc dạy các yếu tố hình học ở lớp 2 như thế nào để đạt được hiệu quả cao nhất, phát huy được tính chủ động tích cực của học sinh để các em tự mình chiếm lĩnh kiến thức thông qua sự hướng dẫn định hướng của giáo viên, Xuất phát từ những lí do trên tôi đã lựa chọn và viết Sáng kiến kinh nghiệm với đề tài: “Một số biện pháp giúp học sinh học tốt yếu tố hình học trong môn Toán lớp 2”. II/ MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU: Bản thân tôi mong muốn được nghiên cứu và tìm ra cách dạy mạch kiến thức này với mục đích phát huy triệt để tính tích cực học tập, hăng say khi học các tiết toán có yếu tố hình học. Các em có nhu cầu tự tìm tòi, tự phát hiện nhờ đó phát triển tư duy sáng tạo cho các em. III/ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
2. 2 Để đạt được mục đích trên, tôi đã xác định cần giải quyết các nhiệm vụ sau: - Đưa ra một số phương pháp dạy các yếu tố hình học. - Chọn ra các bài tập có hệ thống từ dễ đến khó phù hợp với trình độ của HS nhằm nâng cao hiệu quả dạy dạng IV/ ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU: 1. Đối tượng - Đề tài được thực hiện trong các giờ toán với 37 học sinh lớp 2A2 của trường Tiểu học Tàm Xá. - Nội dung, chương trình, sách giáo khoa Toán lớp 2 và một số tài liệu tham khảo. - Một số biện pháp nhằm giúp học sinh lớp 2 học tốt yếu tố hình học trong môn Toán . 2. Phạm vi : Với khuôn khổ của một Sáng kiến kinh nghiệm, tôi nghiên cứu vấn đề: “Một số biện pháp giúp học sinh học tốt yếu tố hình học trong môn Toán lớp 2”, trong đó làm sáng tỏ một số vấn đề về lý luận và thực tiễn về việc dạy- học môn Toán. Qua đó đưa ra một số biện pháp giúp học sinh lớp 2 học tốt yếu tố hình học. V/ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Phương pháp nghiên cứu lí luận ( Đọc tài liệu) 2. Phương pháp phân tích tổng hợp. 3. Phương pháp điều tra, khảo sát thực tế, thu thập thông tin 4. Phương pháp thực nghiệm, thống kê. 5. Phương pháp đàm thoại. 6. Phương pháp tổng kết rút kinh nghiệm. VI/ THỜI GIAN THỰC HIỆN: Từ tháng 9/2022 đến tháng 4/ 2023
3. 3 B/ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ I/ CƠ SỞ LÍ LUẬN: Môn Toán là một trong những môn học cơ bản chiếm thời lượng tương đối nhiều trong chương trình giảng dạy. Do vậy, nâng cao hiệu quả của dạy và học môn Toán là yêu cầu cần thiết hiện nay đòi hỏi người giáo viên cần phải nắm chắc chương trình, mục tiêu môn toán và đặc điểm tâm sinh lý học sinh Mục tiêu dạy học các yếu tố hình học là dựa trên cơ sở vốn sống thực tế làm cho học sinh làm quen một số hình học thường gặp thể hiện trên đồ vật quen thuộc, từ đó qua trừu tượng, chúng ta giúp học sinh nhận biết dạng hình học, từ nhận biết tổng thể tiến đến nhận biết các tính chất của hình để có biểu tượng đầy đủ về hình. Mặt khác hình học được xây dựng có tính đồng tâm, từ lớp 1 các em nhận biết các hình như hình vuông, hình tròn, hình tam giác, hình chữ nhật thì lớp 2 được nâng lên về hình tứ giác, khối trụ khối cầu .. Lên lớp 3, 4, 5 được xây dựng hoàn chỉnh về dấu hiệu bản chất như: cạnh, góc, tính chu vi, diện tích, Năm học 2022- 2023 là năm học tiếp tục đổi mới phương pháp dạy học: “Dạy học theo hướng phát triển năng lực của học sinh.” Do vậy việc nắm chắc tính chất của hình và những vấn đề tâm lý có liên quan sẽ làm tăng tính logic trong việc xây dựng yêu cầu dạy học ở từng lớp và chọn phương pháp dạy học cho phù hợp. II.CƠ SỞ THỰC TIỄN Năm học 2022 – 2023 tiếp tục thực hiện chương trình giáo dục phổ thông 2018. Để học sinh thích học và học tốt các yếu tố hình học quả không dễ dàng, GV cần phát huy triệt để tính tích cực học tập, hăng say khi học tập. Các em có nhu cầu tự tìm tòi, tự phát hiện và nhờ đó phát triển tư duy sáng tạo. Bởi vậy nỗi băn khoăn của giáo viên là hoàn toàn chính đáng. Vậy làm thế nào để giáo viên nói, học sinh hiểu, học sinh thực hành diễn đạt đúng yêu cầu của bài học. Đó là mục đích chính của đề tài này. III/ THỰC TRẠNG VÀ NGUYÊN NHÂN 1.Thực trạng của việc dạy và học yếu tố hình học trong môn toán lớp 2: Trong thực tế, việc dạy các thao tác thực hành hình học còn phụ thuộc vào quan niệm, cách nghĩ, cách làm và năng lực của mỗi GV nên hiệu quả chưa cao. Hiện tượng học sinh vẽ hình không đúng cách và còn lúng túng khi thực hành xếp ghép hình là khá phổ biến. Có không ít giáo viên cho rằng học sinh tiểu học chỉ cần nắm được công thức tính chu vi, diện tích, thể tích các hình là được, còn việc vẽ hình, xếp ghép hình ở các lớp dưới là việc làm đơn giản, không có gì
4. 4 khó khăn, do đó mà sao nhãng, không chú ý rèn luyện kỹ năng thao tác hình học cho học sinh. Qua thực tế giảng dạy và dự giờ thăm lớp của các đồng nghiệp, qua việc kiểm tra kiến thức học sinh, tôi thấy: 1.1.Về phía giáo viên: * Ưu điểm : - Giáo viên chủ động lựa chọn nội dung và phương pháp dạy học phù hợp với các đối tượng học sinh trong lớp. - Phân bố thời gian hợp lý trong tiết dạy, đảm bảo cho học sinh đủ thời gian làm việc tự tìm kiến thức mới thông qua thực hành luyện tập. - Kế hoạch bài dạy được thiết kế theo hướng đổi mới, đúng thông tư 27 với tinh thần tích cực hoá hoạt động của học sinh. - Giáo viên có nhiều cố gắng khi kết hợp nhiều phương pháp dạy học và thay đổi hình thức học tập của học sinh nhằm nâng cao vai trò của học sinh trong hoạt động nhận thức. - Trong giờ học tổ chức nhiều hoạt động học tập dưới các hình thức khác nhau như : Học cá nhân, học nhóm, thảo luận, tương tác với thầy cô tạo trò chơi gây hứng thú cho HS. - Trong các tiết dạy, nhiều giáo viên đầu tư thời gian suy nghĩ để tạo những tình huống dạy học có vấn đề, nhằm thu hút sự chú ý, gây hứng thú trong học toán của học sinh. * Hạn chế : - Một số giáo viên chưa đầu tư thời gian để hiểu được dụng ý của sách giáo khoa, chưa thành thạo khi sử dụng các phần mềm dạy học. - Giáo viên còn máy móc phụ thuộc vào các tài liệu có sẵn như sách giáo khoa, sách giáo viên mà chưa chủ động thiết kế bài dạy dẫn đến hạn chế về mặt tiếp thu kiến thức của học sinh. - Khi dạy những bài toán có khả năng suy luận chưa biết tạo ra những tình huống có vấn đề, đặc biệt là khi dạy các yếu tố hình học. - Chưa coi trọng việc dạy các yếu tố hình học vì có suy nghĩ: chỉ cung cấp cho học sinh các biểu tượng ban đầu. 1.2. Về phía học sinh: * Ưu điểm: - Học sinh bước đầu có thói quen làm việc tự giác, chủ động, không rập khuôn, biết tự đánh giá kết quả học tập của mình, của bạn. - Học sinh có niềm vui và niềm tin trong học tập, ham thích học toán, thao tác máy tính tương đối tốt.
5. 5 - Học sinh thực hiện các hoạt động một cách chủ động tích cực theo hướng dẫn, định hướng của giáo viên. * Hạn chế: - Do vốn sống còn nhiều hạn chế, do đặc điểm tâm lý lứa tuổi, sự phát triển tư duy chưa cao nên khi học sinh thực hành về các yếu tố hình học các em còn thấy khó thao tác. Trước thực trạng đó, tôi đã tiến hành khảo sát chất lượng, kết quả đạt được như sau: 1.3 .Khảo sát kĩ năng học yếu tố hình học của học sinh: KẾT QUẢ KHẢO SÁT Nội dung Sĩ số Nhận diện Xếp, lắp ghép hình, Vẽ hình hình khối Số lượng 37 24 22 21 (Tỉ lệ ) 64,8 % 59,4% 56,7% Qua kết quả điều tra trên, tôi thấy việc học các yếu tố hình học của học sinh còn nhiều hạn chế, đặc biệt là các kĩ năng vẽ đoạn thẳng, đường thẳng, đường gấp khúc, xếp ghép hình, đếm hình, nhận biết khối trụ, khối cầu. Vì vậy, tôi thấy việc dạy các yếu tố hình học cần phải quan tâm, chú trọng tạo tiền đề để các em học tốt nội dung hình học ở các lớp trên. 2. NGUYÊN NHÂN: + Giáo viên và học sinh đều chủ quan vì kiến thức đơn giản. + Chưa chú ý tới những điểm cơ bản tưởng là nhỏ nhưng lại rất quan trọng. + Thực tế cho thấy giáo viên thường dạy theo nội dung, phương pháp của sách giáo viên, ít có sự cải tiến, tiết học chưa sinh động, chưa tạo hứng thú đối với học sinh. Với thực trạng như trên, tôi đã suy nghĩ phải tìm ra phương pháp giảng dạy phù hợp với thực tế học sinh trong lớp. IV/ CÁC BIỆN PHÁP THỰC HIỆN Để dạy tốt dạng toán này, giáo viên cần nắm vững nội dung “hình học” trong chương trình sách giáo khoa toán lớp 2, bộ sách mà nhà trường mình lựa chọn. 1/ Nghiên cứu kĩ nội dung chương trình: Nội dung dạy học các yếu tố hình học lớp 2 của bộ sách Cánh Diều ( đây là bộ sách toán mà nhà trường tôi chọn để giảng dạy) phong phú, đa dạng, được
6. 6 giới thiệu đầy đủ về: - Hình tứ giác - Điểm - Đoạn thẳng - Đường thẳng - Đường cong – Đường gấp khúc - Độ dài đoạn thẳng – Độ dài đường gấp khúc - Thực hành lắp ghép, xếp hình phẳng - Khối trụ – Khối cầu - Thực hành lắp ghép xếp hình khối - Ôn tập về hình học và đo lường Cấu trúc, nội dung các yếu tố hình học trong sách giáo khoa Toán 2 Cánh Diều được sắp xếp đan xen với các mạch kiến thức khác phù hợp với sự phát triển theo từng giai đoạn của học sinh. 2/ Nắm chắc yêu cầu cần đạt về kiến thức và kỹ năng của từng bài dạy về yếu tố hình học. - Học sinh có được biểu tượng về hình tứ giác, điểm, đoạn thẳng, đường thẳng, đường cong, đường gấp khúc, khối trụ, khối cầu. - Nhận dạng và gọi đúng tên hình tứ giác, khối trụ, khối cầu - Biết thực hành vẽ hình (theo mẫu) trên giấy ô vuông, xếp, ghép các hình đơn giản. - Học sinh bước đầu làm quen với các thao tác lựa chọn, phân tích, tổng hợp hình, phát triển tư duy, trí tưởng tượng không gian. - Liên hệ với thực tế cuộc sống có liên quan đến hình tứ giác, khối trụ, khối cầu. 3/Hướng dẫn học sinh làm tốt các dạng bài có liên quan đến yếu tố hình học trong môn Toán lớp 2. Các yếu tố hình học trong SGK lớp 2 đã bám sát trình độ chuẩn (thể hiện các yêu cầu cơ bản về kiến thức và kỹ năng mà học sinh cần đạt được, phù hợp với mức độ ở lớp 2 như nhận dạng hình tổng thể, các bài thực hành, luyện tập đơn giản, bài tập xếp, ghép hình dễ thực hiện). Với hệ thống các bài tập đa dạng đã gây hứng thú học tập cho học sinh. Giáo viên chưa yêu cầu học sinh nắm được các khái niệm, được những hình học dựa trên các đặc điểm quan hệ các yếu tố của hình. Khi dạy các yếu tố hình học cho học sinh lớp 2, việc tập cho học sinh có thói quen đặt ra câu hỏi “Tại sao” và tìm cách giải thích làm cho vấn đề được sáng tỏ là nhiệm vụ của người giáo viên. Từ thói quen trong suy nghĩ ta hình thành và rèn luyện thói quen đó trong diễn đạt, trong trình bày.
7. 7 * Các dạng cơ bản của yếu tố hình học trong Toán 2, bộ sách Cánh Diều: 3.1. Nhận diện hình, khối. Ở dạng bài này, thông qua việc quan sát, gọi tên, phân loại, học sinh nhận diện các xác định các hình, các khối. Với bài: “ Hình tứ giác” Giúp học sinh có được biểu tượng về hình tứ giác. Nhận dạng và gọi đúng tên hình tứ giác. Biết liên hệ với thực tế cuộc sống có liên quan đến hình tứ giác. * Bài 1 (trang 82 SGK Toán 2 tập 1) Trong các hình sau, hình nào là hình tứ giác? Giáo viên hướng dẫn học sinh: - Phương pháp giải: HS quan sát kĩ các hình vẽ rồi tìm hình tứ giác trong các hình đã cho (hình tứ giác là hình có 4 cạnh). - Lời giải chi tiết: Trong các hình đã cho, hình thứ hai là hình tứ giác. *Bài 2 (trang 82 SGK Toán 2 tập 1) Chỉ ra những hình tứ giác em nhìn thấy trong mỗi hình sau: Phương pháp giải: Quan sát kĩ các hình vẽ rồi tìm hình tứ giác trong các hình đã cho (hình tứ giác là hình có 4 cạnh). Lời giải chi tiết: Các hình tứ giác có trong mỗi hình được đánh dấu X như sau:
8. 8 * Bài 4 (trang 83 SGK Toán 2 tập 1) Bạn Voi muốn sơn màu xanh da trời vào các mảnh ghép hình tứ giác. Em hãy chỉ giúp bạn Voi những mảnh ghép hình tứ giác. Phương pháp giải: Quan sát kĩ hình vẽ, tìm hình tứ giác trong hình đã cho (hình tứ giác là hình có 4 cạnh) rồi tô màu vào các hình tứ giác đó. Lời giải chi tiết: Bạn Voi sẽ tô màu xanh da trời vào các mảnh ghép hình tứ giác như sau: * Bài 5 (trang 83 SGK Toán 2 tập 1) a) Người Mông thường sử dụng đá để làm tường rào xung quanh ngôi nhà của mình. Em có nhìn thấy hình ảnh của hình tứ giác trên bức tường đá trong bức tranh sau không?
9. 9 b) Tìm một số đồ vật trong thực tế có dạng hình tứ giác. Phương pháp giải: Quan sát kĩ hình vẽ, tìm hình tứ giác trong hình đã cho (hình tứ giác là hình có 4 cạnh) rồi tô màu vào các hình tứ giác đó. Lời giải chi tiết: a) Một số hình ảnh của hình tứ giác trên bức tường đá trong bức tranh được đánh dấu X như sau: b) Một số đồ vật trong thực tế có dạng hình tứ giác là bức tranh, ô cửa sổ, Với bài khối trụ, khối cầu: Thông qua vật thật và đồ dùng trực quan, học sinh nhận dạng được khối trụ và khối cầu. Thực hành đếm số hình trong một tổ hợp các hình. Liên hệ, nhận biết được các đồ vật gần gũi có dạng khối trụ, khối cầu. * Bài 1 (trang 28 SGK Toán 2 tập 2) Xem các hình sau rồi kể tên một số đồ vật có dạng khối trụ, khối cầu:
10. 10 Phương pháp giải: Quan sát hình vẽ để tìm các đồ vật có dạng khối trụ, khối cầu. Lời giải chi tiết: - Đồ vật có dạng khối trụ: Lon sữa, lon nước, bình cá cảnh - Đồ vật có dạng khối cầu: Quả bóng *Bài 2 (trang 29 SGK Toán 2 tập 2) Theo em, khối nào lăn được? Phương pháp giải: Quan sát hình vẽ để tìm các khối có thể lăn được. Lời giải chi tiết: Khối lăn được là khối trụ, khối cầu. * Bài 3 (trang 29 SGK Toán 2 tập 2) Mỗi hình sau có bao nhiêu khối trụ? Khối cầu? Khối lập phương? Khối hộp chữ nhật?
11. 11 Phương pháp giải: Quan sát hình vẽ rồi đếm số khối trụ, khối cầu, khối lập phương và khối hộp chữ nhật ở mỗi hình. Lời giải chi tiết: - Hình 1 có: 2 khối trụ, 1 khối cầu, 1 khối lập phương, 1 khối hộp chữ nhật. - Hình 2 có: 7 khối trụ, 4 khối cầu, 1 khối lập phương, 1 khối hộp chữ nhật. * Bài 4 (trang 29 SGK Toán 2 tập 2) Kể tên một số đồ vật trong thực tế: Phương pháp giải: Quan sát những đồ vật xung quanh em và kể tên đồ vật có dạng khối trụ, khối cầu. Lời giải chi tiết: - Các đồ vật có dạng khối trụ: Bình đựng nước, thanh kẹo, lon nước ngọt ... - Các đồ vật có dạng khối cầu: Quả địa cầu, viên bi, quả tennis, quả bóng chuyền .... *Bài 1 (trang 30 SGK Toán 2 tập 2) Hình dưới đây có bao nhiêu khối lập phương? Khối hộp chữ nhật? Khối trụ? Khối cầu?