SKKN Một số biện pháp kích thích hứng thú học tập và phát triển tư duy cho học sinh trong dạy học chương Oxi – không khí môn Hóa học 8

Nội dung tài liệu: SKKN Một số biện pháp kích thích hứng thú học tập và phát triển tư duy cho học sinh trong dạy học chương Oxi – không khí môn Hóa học 8

1. Một số biện pháp kích thích hứng thú học tập và phát triển tư duy cho học sinh trong dạy học chương oxi – không khí môn Hóa học 8. biệt quan trọng của việc phát triển tư duy cũng như mối quan hệ mật thiết của nó với giảng dạy. Vì vậy, vấn đề phát triển tư duy cho học sinh cần phải được coi trọng trong quá trình dạy học. Nếu không có khả năng tư duy thì học sinh không thể hiểu biết, không thể cải tạo tự nhiên, xã hội và bản thân. II. Thực trạng vấn đề 1. Thuận lợi - Phòng giáo dục và đào tạo huyện Krông Ana đã thành lập các cụm chuyên môn, trong đó có cụm tổ chuyên môn Hóa học là nơi để các giáo viên trong tổ Hóa trao đổi kinh nghiệm, giao lưu, học hỏi lẫn nhau. - Ban giám hiệu trường THCS Lê Văn Tám rất quan tâm đến việc dạy và học của bộ môn, hàng năm đã có sự hỗ trợ về hóa chất, thiết bị dạy học nhằm nâng cao chất lượng dạy học của bộ môn. - Trong quá trình giảng dạy môn Hóa, giáo viên đều cố gắng thay đổi phương pháp giảng dạy của mình theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh thông qua các phương pháp như: phương pháp trực quan, phương pháp giải quyết vấn đề, phương pháp vấn đáp, phương pháp liên hệ thực tế trong bài giảng . - Giáo viên đã có sử dụng các đồ dùng và phương tiện dạy học như thí nghiệm, mô hình, tranh ảnh . và từng bước ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học hóa học. - Học sinh có chú ý nghe giảng, tập trung quan sát thí nghiệm, giải thích một số hiện tượng trong cuộc sống và suy nghĩ trả lời các câu hỏi do giáo viên đặt ra. - Học sinh tích cực thảo luận nhóm và đã đem lại hiệu quả trong quá trình lĩnh hội kiến thức. 2. Khó khăn Hiện nay ở Trường THCS Lê Văn Tám, kết quả dạy học môn hóa học tuy đã có tiến bộ so với những năm học trước, song vẫn kết quả còn chưa cao, một số học sinh chưa chưa yêu thích môn hóa học, do việc giảng dạy ở trường còn mắc phải một số tồn tại: - Do học sinh mới bước đầu làm quen với bộ môn Hóa học, cho nên khả năng vận dụng kiến thức để lí giải các tượng liên quan đến hóa học đối với học sinh còn khó khăn. Học sinh còn lúng túng khi phải giải quyết những câu hỏi và bài tập tổng hợp, đặc biệt là những vấn đề thực tiễn, do đó các em chưa thực sự yêu thích môn học. - Đối với môn hoá học, phương pháp nhận thức khoa học đặc trưng là thí nghiệm hóa học thì chưa được thể hiện trong nhiều giờ lên lớp do thiếu dụng Giáo viên: Nguyễn Thị Ngân - 3 - Trường THCS Lê Văn Tám
2. Một số biện pháp kích thích hứng thú học tập và phát triển tư duy cho học sinh trong dạy học chương oxi – không khí môn Hóa học 8. cụ, hóa chất, đồ dùng dạy học..., rất ít giờ học mà học sinh được tự làm thí nghiệm. - Trong quá trình dạy học, khi cần sử dụng tư liệu dạy học thì chủ yếu giáo viên tìm trên mạng internet, các đồ dùng có sẵn. Tuy nhiên, số tư liệu dạy chưa phong phú, chất lượng chưa cao. - Cụ thể, bài kiểm tra định kì sau khi học xong chương oxi – không khí các năm 2016 – 2017 và 2017 – 2018 với kết quả như sau: Số học sinh đạt Tỉ lệ học sinh đạt Năm học Tổng số học sinh điểm trên trung điểm trên trung bình bình 2016 – 2017 112 78 69,64% 2017 – 2018 101 65 64,35% Trước khi áp dụng các biện pháp kích thích hứng thú học tập và phát triển tư duy cho học sinh vào chương trình dạy học, tôi đã phát cho học sinh mẫu phiếu khảo sát niềm yêu thích của học sinh với môn Hóa qua 3 mức độ: thích, bình thường và không thích. Kết quả khảo sát 106 em học sinh như sau: Thích Bình thường Không thích Số học sinh 25 43 38 Tỉ lệ 23,58% 40,57% 35,85% Qua số liệu khảo sát có thể thấy, chưa nhiều em thực sự yêu thích môn học. Do đó, để khắc phục các nhược điểm trên và để nâng cao khả năng vận dụng lí thuyết vào thực tiễn, để tạo niềm yêu thích học môn Hóa học thì việc kích thích hứng thú học tập và phát triển tư duy cho học sinh trong quá trình giảng dạy là rất cần thiết. Định hướng đổi mới phương pháp dạy học ở THCS, Luật giáo dục 2005 đã chỉ rõ “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác chủ động sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui hứng thú học tập cho học sinh”. III. Các giải pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề. Trong hoạt động dạy học nói chung và hoạt động dạy học hóa học nói riêng, hứng thú học tập có vai trò đặc biệt quan trọng, nó là động lực thúc đẩy học sinh tìm tòi, hiểu biết và vận dụng kiến thức một cách linh động. Sau đây tôi Giáo viên: Nguyễn Thị Ngân - 4 - Trường THCS Lê Văn Tám
3. Một số biện pháp kích thích hứng thú học tập và phát triển tư duy cho học sinh trong dạy học chương oxi – không khí môn Hóa học 8. xin đề xuất một số biện pháp kích thích hứng thú học tập và phát triển tư duy của học sinh trong dạy học chương oxi – không khí môn hóa học 8. 1. Làm cho học sinh thấy được tầm quan trọng và lợi ích của vấn đề đặt ra. Trong quá trình dạy học, giáo viên giới thiệu về tầm quan trọng và ứng dụng của các chất, các hợp chất. Đồng thời cung cấp các thông tin quan trọng về tính độc, ảnh hưởng của các chất đến sức khỏe con người và môi trường Từ đó khơi dậy trí tò mò, thúc đẩy các em tìm hiểu vấn đề được học. Ví dụ qua một số bài trong chương oxi – không khí giáo viên làm cho học sinh thấy được oxi và không khí sạch quan trọng với đời sống con người như thế nào, từ đó tạo cho các em mong muốn tìm hiểu oxi là chất như thế nào, có ở đâu,...điều này giúp học sinh tiếp cận bài học với tâm thế muốn học, muốn tìm hiểu. Bài 24: Tính chất của oxi Trong đời sống: Oxi cần thiết cho quá trình hô hấp của sinh vật trên trái đất. Không có oxi chúng ta không thể tồn tại và phát triển. Oxi còn tham gia vào các quá trình khác như: sự cháy, sự gỉ, sự thối rữa xác động thực vật và có vai trò quan trọng trong công nghiệp luyện kim. Bài 27: Điều chế khí oxi – Phản ứng phân hủy Như chúng ta đã biết, oxi đóng vai trò rất to lớn trong hóa học cũng như trong đời sống và sản xuất của con người. Không có oxi chúng ta không thể tồn tại và phát triển được. Vì vậy việc điều chế được oxi tinh khiết là một việc làm cần thiết và quan trọng mà chúng ta phải làm. Bài 28: Không khí – Sự cháy Thực nghiệm cho thấy nếu 2 tuần không ăn con người sẽ chết, 5 ngày không uống nước con người sẽ chết, nhưng nếu chỉ 5 phút không có không khí thì sự sống không thể duy trì. Động vật, cây xanh và các tác nhân từ con người tạo nên một hệ cân bằng sinh thái. Khi ở trạng thái cân bằng, bầu khí quyển trong suốt, động vật hô hấp bình thường và khỏe mạnh, cây xanh quang hợp và tái tạo oxi. Nhưng nếu không khí bị ô nhiễm, hàm lượng oxi không đảm bảo mà lượng khí độc tăng lên làm mất tính cân bằng của hệ sinh thái. Vì vậy, việc xác định được thành phần không khí cũng như có biện pháp bảo vệ không khí trong lành, tránh ô nhiễm là vấn đề chung của toàn cầu. Trong cuộc sống thường ngày, sự cháy rất quan trọng. Nó giúp con người có thể nấu ăn, chế tạo dụng cụ, đồ dùng Tuy nhiên cũng có những sự cháy gây nên hậu quả hết sức nặng nề như cháy nhà, cháy rừng Do đó, chúng ta phải nắm rõ được điều kiện phát sinh cũng như các biện pháp dập tắt sự cháy để mang hại lợi ích tốt nhất cho con người. Mỗi khi áp dụng phương pháp “ làm cho học sinh thấy được tầm quan trọng và lợi ích của vấn đề đặt ra”, tôi nhận thấy các em chăm chú lắng nghe với thái Giáo viên: Nguyễn Thị Ngân - 5 - Trường THCS Lê Văn Tám
4. Một số biện pháp kích thích hứng thú học tập và phát triển tư duy cho học sinh trong dạy học chương oxi – không khí môn Hóa học 8. độ mong muốn tìm hiểu kiến thức, một số em bày tỏ sự quan tâm đến vẫn đề đặt ra bằng các câu hỏi liên quan đến thực tiễn mà các em nhận ra, điều này làm cho tôi và các học sinh khác đều cảm thấy có hứng thú khi tiếp cận bài học. 2. Sử dụng các tư liệu lịch sử hóa học Dựa vào các câu chuyện lịch sử hóa học, giáo viên chuyển tới học sinh các thông tin về sự tìm ra các nguyên tố, các chất, hay các tấm gương về sự ham mê nghiên cứu khoa học của các nhà khoa học... Các câu chuyện sẽ làm cho các kiến thức đến với học sinh một cách hứng thú, dễ hiểu hơn. Ví dụ khi học bài 24: Tính chất của oxi, giáo viên có thể đưa lịch sử tìm ra khí oxi vào bài dạy để giúp học sinh hiểu rõ hơn về nguyên tố oxi, giúp giải đáp một số thắc mắc của các em mà xưa nay không ai nói tới như tìm ra oxi khi nào, ai là người tìm ra... “Lịch sử tìm ra Oxi” Ai là người tìm ra nguyên tố Oxi ? Câu hỏi này mỗi quốc gia trả lời một cách khác nhau với đầy đủ chứng cớ: + Người Trung Quốc: cho rằng từ thế kỷ VIII, nhà triết học Trung Quốc Mao Hoa đã biết rằng không khí có 2 thứ khí: khí cháy được và khí thở được. + Người Ý: tự hào rằng chính họa sĩ và là nhà bác học nổi tiếng của họ là Leona dơ Vinxi đương thời đã nói đến không khí là hỗn hợp: khí để thở và khí để đốt cháy. + Người Pháp thì ủng hộ cho Lavoadiê + Người Anh thì ủng hộ cho Pritxli + Người Thụy Điển cho rằng chính Sile phát hiện ra Oxi đầu tiên. Cuộc tranh luận về quyền tác giả khám phá ra Oxi đã kéo dài 200 năm mới tạm yên. Cuối cùng thì lịch sử ghi nhận đồng tác giả tìm ra Oxi là Pritxli và Sile. Còn tên chính thức của khí này là “Oxygenium” do nhà hóa học Pháp Lavoadiê đặt xuất phát từ 2 chữ Hy Lạp “Oxus”: axit và “genao”: sinh ra. Sau khi được nghe câu chuyện về lịch sử tìm ra oxi phần lớn các em đều rất vui vẻ và hào hứng với bài học vì nhờ có câu chuyện mà mình đã biết được ý nghĩa tên của nguyên tố oxi. 3. Phương pháp trực quan: Sử dụng các hình ảnh, thí nghiệm hóa học. Các hình ảnh, thí nghiệm hóa học có ý nghĩa to lớn trong dạy học hóa học, nó giúp cho học sinh phát triển năng lực nhận thức một cách toàn diện từ cảm giác đến hiện tượng tư duy. Thí nghiệm giúp học sinh dễ hiểu bài và hiểu sâu sắc, làm cho các em sáng tỏ mối liên hệ phát sinh giữa các sự vật, giải thích được bản chất của các quá trình xảy ra trong tự nhiên, trong sản xuất và trong đời sống. Chúng được coi là chiếc cầu nối giữa lí thuyết và thực tiễn, giữa học và hành trong quá trình dạy – học môn Hóa học. Giáo viên: Nguyễn Thị Ngân - 6 - Trường THCS Lê Văn Tám
5. Một số biện pháp kích thích hứng thú học tập và phát triển tư duy cho học sinh trong dạy học chương oxi – không khí môn Hóa học 8. Các thí nghiệm hóa học còn có thể được vận dụng trong các bài tập thí nghiệm: nhận biết, điều chế,... sẽ giúp học sinh hiểu sâu hơn các khái niệm đã học. Học sinh có thể học thuộc lòng các định nghĩa, định luật, các tính chất nhưng nếu không giải bài tập thì các em vẫn chưa thể nắm vững và vận dụng những gì đã học và đã thuộc. Ví dụ trong chương oxi – không khí, giáo viên có thể sử dụng một số hình ảnh, làm thí nghiệm hoặc sử dụng phim thí nghiệm. Việc được quan sát hình ảnh một cách sáng tỏ mà không phải tưởng tượng hay việc được theo dõi hiện tượng của các thí nghiệm, được tự tay làm một thí nghiệm nào đó có lẽ là điều mà học sinh thích nhất ở môn Hóa học. Nó làm cho các em thấy mình chính là chủ thể của hoạt động học, mình được thầy cô tin tưởng giao nhiệm vụ làm thí nghiệm cho các bạn xem...theo tôi đây là nhân tố quyết định việc học sinh có hứng thú với môn học không. Bài 24: Tính chất của oxi Hình 1: mô hình công thức phân tử của oxi và oxi dạng lỏng •Thí nghiệm: Sắt cháy trong Oxi Mục đích: nhằm chứng minh Oxi là phi kim hoạt động mạnh, phản ứng trực tiếp với tất cả các kim loại trừ Au, Pt Cách tiến hành: Cuộn dây sắt nhỏ thành hình lò xo, một đầu quấn vào một mẩu than nhỏ để làm mồi (có thể dùng 1/5 que diêm). Đốt cháy mẩu than rồi nhúng vào lọ đựng Oxi. Dây sắt cháy sáng tạo thành những hạt Fe 3O4 màu nâu, sau thí nghiệm đầu dây có một cục sắt nhỏ hình cầu. to Phản ứng: 3Fe + 2O2  Fe3O4 Những điều chú ý để thí nghiệm thành công: - Cho vào lọ một ít nước hoặc cát để lọ khỏi bị nứt khi sắt và oxit sắt nóng chảy rớt xuống. - Mẩu than không quá lớn để hạn chế sự tiêu hao nhiều Oxi trong bình. Sau khi hướng dẫn và lưu ý kĩ, giáo viên có thể cử 1 em học sinh lên làm thí nghiệm cho cả lớp quan sát. •Thí nghiệm: Lưu huỳnh cháy trong Oxi Giáo viên: Nguyễn Thị Ngân - 7 - Trường THCS Lê Văn Tám
6. Một số biện pháp kích thích hứng thú học tập và phát triển tư duy cho học sinh trong dạy học chương oxi – không khí môn Hóa học 8. Mục đích: nhằm chứng minh Oxi là 1 phi kim hoạt động mạnh, phản ứng mãnh liệt với lưu huỳnh. Cách tiến hành: Đưa muỗng sắt chứa một lượng nhỏ lưu huỳnh bột vào ngọn lửa đèn cồn. Sau đó đưa lưu huỳnh đang cháy vào lọ có chứa khí oxi. to Phản ứng: S + O2  SO2 Hình 2: Hình ảnh đốt lưu huỳnh trong oxi Những điều chú ý để thí nghiệm thành công: - Không lấy nhiều hóa chất sẽ nguy hiểm - Không cho khí SO2 bay ra ngoài Sau khi hướng dẫn và lưu ý kĩ, giáo viên có thể cử 1 em học sinh lên làm thí nghiệm cho cả lớp quan sát. Bài 25: Sự oxi hóa – Phản ứng hóa hợp - Ứng dụng của oxi Khi học phần ứng dụng của oxi, thay vì mỗi học sinh tự nghiên cứu hình ảnh trong sách giáo khoa, giáo viên có thể chiếu hình ảnh trên bảng để HS tập trung quan sát và thảo luận, điều này sẽ giúp tiết học trở nên sinh động, sôi nổi hơn. Giáo viên: Nguyễn Thị Ngân - 8 - Trường THCS Lê Văn Tám
7. Một số biện pháp kích thích hứng thú học tập và phát triển tư duy cho học sinh trong dạy học chương oxi – không khí môn Hóa học 8. Hình 3: Ứng dụng của oxi Hình 4: Biểu đồ thể hiện tỉ lệ ứng dụng của oxi trong các ngành ở Việt Nam Bài 26: Oxit Giáo viên: Nguyễn Thị Ngân - 9 - Trường THCS Lê Văn Tám
8. Một số biện pháp kích thích hứng thú học tập và phát triển tư duy cho học sinh trong dạy học chương oxi – không khí môn Hóa học 8. CuO Fe2O3 CaO Hình 5: Hình ảnh một số oxit dạng bột Bài 27: Điều chế khí oxi – Phản ứng phân hủy Trong phần điều chế khí oxi, giáo viên giới thiệu về nguồn tạo ra oxi trong tự nhiên. Hình 7: Nguồn tạo ra khí oxi trong tự nhiên Trước khi làm thí nghiệm điều chế oxi từ KMnO 4 trong phòng thí nghiệm, giáo viên có thể chiếu cho học sinh xem hình ảnh sau, phân tích cách bố trí dụng cụ thí nghiệm rồi mới tiến hành làm thí nghiệm cho học sinh quan sát. Giáo viên: Nguyễn Thị Ngân - 10 - Trường THCS Lê Văn Tám
9. Một số biện pháp kích thích hứng thú học tập và phát triển tư duy cho học sinh trong dạy học chương oxi – không khí môn Hóa học 8. Hình 6: Sơ đồ điều chế khí oxi trong phòng thí nghiệm và thu khí bằng cách đẩy nước. Tiến hành thí nghiệm: Điều chế oxi từ KMnO4 Mục đích: nhằm thu được khí oxi bằng cách đun nóng những hợp chất giàu oxi và dễ bị phân hủy ở nhiệt độ cao. Cách tiến hành: Cho một lượng nhỏ kalipenmanganat( KMnO 4) vào ống nghiệm, dùng kẹp gỗ cặp ống nghiệm rồi đun nóng trên ngon lửa đèn cồn. Đưa que đóm cháy dở còn tàn đỏ vào miệng ống nghiệm, que đóm sẽ bùng cháy. to Phản ứng: 2 KMnO4  K2MnO4 + MnO2 + O2 Bài 28: Không khí – Sự cháy Tranh ảnh Hình 7: Thành phần không khí Hình 8: Hoạt động gây ô nhiễm môi trường Giáo viên: Nguyễn Thị Ngân - 11 - Trường THCS Lê Văn Tám
10. Một số biện pháp kích thích hứng thú học tập và phát triển tư duy cho học sinh trong dạy học chương oxi – không khí môn Hóa học 8. Hình 9: Cháy rừng gây ô nhiễm Hình 10: Cây xanh tạo môi trường trong lành Giáo viên: Nguyễn Thị Ngân - 12 - Trường THCS Lê Văn Tám
11. Một số biện pháp kích thích hứng thú học tập và phát triển tư duy cho học sinh trong dạy học chương oxi – không khí môn Hóa học 8. Thí nghiệm hóa học Mục đích: Xác định thành phần không khí gồm khoảng 21% oxi, còn lại là nitơ và các khí khác. Cách tiến hành: Chuẩn bị dụng cụ như hình a. Đốt photpho đỏ trong muỗng sắt như hình b rồi đưa nhanh photpho đỏ đang cháy vào ống hình trụ, đậy kín bằng nút cao su. Khi đó ta thấy mực nước trong ống hình trụ dâng cao lên vạch thứ 2, chứng tỏ oxi chiếm khoảng 1/5 thể tích không khí. Trong thời gian cho phép, tôi đã tổng hợp được 14 phim thí nghiệm và 47 hình ảnh, cùng các tư liệu giúp trí nhớ khác đựng trong đĩa CD kèm theo. Sau khi áp dụng phương pháp trực quan: sử dụng tranh ảnh, phim thí nghiệm, đặc biệt cho học sinh tự tay làm thí nghiệm...tôi nhận thấy đa số các học sinh rất thích thú, tập trung vào xem tranh hay xem bạn mình làm thí nghiệm, cùng nhau thảo luận. Điều này đã giúp cho các em nhớ kiến thức tốt, từ đó làm cho chất lượng bộ môn cũng tăng lên đáng kể. 4. Hệ thống hóa kiến thức bằng: “Bản đồ tư duy” hoặc sơ đồ thông qua việc tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo. Khái niệm “bản đồ tư duy” đã khá gần gũi với giáo viên và học sinh trong quá trình dạy học. Thực tế cho thấy rằng việc sử dụng bản đồ tư duy có tác dụng rất lớn trong quá trình dạy học, bởi vì nó giúp nhìn thấy “bức tranh tổng thể” của bài học, giải quyết tốt các vấn đề, chuyển tải thông tin bài học hiệu quả, kích hoạt trí sáng tạo, hỗ trợ trí nhớ, tiết kiệm thời gian, tạo hứng thú học tập... Mặt khác, nhằm phát triển năng lực cho học sinh (tự chủ, sáng tạo, hợp tác nhóm...) thì việc tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo như giao việc cho các tổ học sinh về nhà làm vừa có thể khắc sâu kiến thức lại vừa phát huy được sự hứng thú, sáng tạo của học sinh. Ví dụ học xong bài oxi, giáo viên giao nhiệm vụ cho học sinh hệ thống lại kiến thức về tính chất vật lí, tính chất hóa học của oxi, tìm hiểu thêm kiến thức về nguồn tạo ra khí oxi, ứng dụng của oxi...bằng cách vẽ tranh, vẽ sơ đồ, bản đồ tư duy thông qua hoạt động nhóm từ 3 đến 5 bạn. Đây là dịp để các em thể hiện sự sáng tạo, sự đoàn kết, sự tài năng của mình và là một hoạt động mà các em rất thích thú, nhiệt tình tham gia. Giáo viên: Nguyễn Thị Ngân - 13 - Trường THCS Lê Văn Tám