Sáng kiến kinh nghiệm Một số biện pháp nhằm phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập môn Tin học Tiểu học

Nội dung tài liệu: Sáng kiến kinh nghiệm Một số biện pháp nhằm phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập môn Tin học Tiểu học

1. Sáng kiến kinh nghiệm: Một số biện pháp nhằm phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập môn Tin học tiểu học I. PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Ngày nay với sự phát triển nhảy vọt của khoa học công nghệ nói chung, của ngành tin học nói riêng, với những tính năng ưu việt. Đây được coi là một phần không thể thiếu được của nhiều ngành trong cuộc sống xây dựng và phát triển xã hội, mà Đảng và Nhà nước đã xác định rõ, ý nghĩa và tầm quan trọng của tin học và CNTT, truyền thông cũng như những yêu cầu đẩy mạnh của ứng dụng CNTT. Đào tạo nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu CNH - HĐH, mở cửa và hội nhập, hướng tới nền kinh tế tri thức của nước ta nói riêng và thế giới nói chung. Chính vì xác định được tầm quan trọng đó nên Ngành Giáo dục đã đưa môn Tin học vào trong nhà trường và ngay từ bậc tiểu học, học sinh được tiếp xúc với môn Tin học để làm quen dần với lĩnh vực CNTT, tạo nền móng cơ sở ban đầu để học những phần nâng cao trong các cấp tiếp theo. Trong những năm gần đây, việc thay sách giáo khoa và mở các lớp bồi dưỡng, tập huấn đồng thời là việc bồi dưỡng phương pháp giảng dạy mới đã hoàn chỉnh từ cấp Tiểu học. Trong các phương pháp được giới thiệu bồi dưỡng, tập huấn, đáng chú ý hơn cả là phương pháp: Thảo luận nhóm trong lớp học. Vì thế để tạo cho học sinh tham gia một cách chủ động và tích cực trong việc học thì cần đẩy mạnh việc dạy học “Lấy học sinh làm trung tâm” thông qua việc cho học sinh thảo luận nhóm ngay trong lớp dưới sự hướng dẫn của giáo viên. Đối với môn Tin học thì điều đó lại càng cần thiết, vì có những kiến thức trừu tượng, khó hiểu, mà các em lại không có nhiều thời gian cho môn học này, và cũng vì các em phải tập trung cho các môn học chính. Nhưng làm sao vận dụng tốt phương pháp thảo luận nhóm để giảng dạy môn Tin học? Sẽ được tổ chức như thế nào? Mục tiêu của bài là gì? Cách thực hiện ra sao?... Quả là một vấn đề đang đặt ra nhiều thử thách mà người giáo viên cần phải nghiên cứu giải quyết. Trường Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi đã đạt chuẩn quốc gia mức độ I và đang ra sức phấn đấu xây dựng trường lên mức độ II, các danh hiệu học sinh giỏi cấp huyện Người thực hiện: Đinh Ngọc Quốc 3
2. Sáng kiến kinh nghiệm: Một số biện pháp nhằm phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập môn Tin học tiểu học cấp tỉnh ngày càng cao. Các thầy cô giáo đã và đang tự hào về thành tích dạy tốt và có được những thế hệ học trò giỏi và thành đạt là niềm vinh dự, tự hào. Hạnh phúc nhất trong cuộc đời giáo viên là đào tạo được những học sinh giỏi. Cá nhân tôi với nhiều năm nay được dạy ở mái trường TH Nguyễn Văn Trỗi tôi luôn tâm đắc điều này. Song tôi cũng cho rằng, người thầy cũng sẽ tìm được niềm vui cũng như vị thế của mình khi chú trọng đến việc làm thế nào để giúp các em học sinh có thể tiếp thu được bài và học tập tốt hơn. Là một giáo viên tin học, tôi đã luôn chứng kiến cảnh học sinh chưa biết về máy tính, chưa hiểu về cách sử dụng máy tính, bên cạnh các em chăm ngoan học tốt, vẫn có khá nhiều em gặp khó khăn trong việc học môn tin học. Đặc biệt là học sinh lớp 4A Trường TH Nguyễn Văn Trỗi, nhiều em chưa có hứng thú trong học tập, còn thụ động trong việc học môn Tin học vì vậy tôi mạnh dạn chia sẽ một số ý kiến, suy nghĩ của mình qua sáng kiến; “Một số biện pháp nhằm phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập môn tin học tiểu học”. 2. Mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài Làm rõ thực trạng, khả năng tiếp thu bài của học sinh để rút ra bài học kinh nghiệm dạy học cho bản thân, từ đó có sự thay đổi phù hợp nhằm nâng cao chất lượng dạy học của mình. Để thực hiện tốt đề tài nghiên cứu này cần phải thực hiện các nhiệm vụ sau: Nghiên cứu các tài liệu hướng dẫn về việc dạy học môn tin học. Thao giảng, dạy thử nghiệm. Trao đổi, rút kinh nghiệm. Hướng dẫn học sinh thảo luận nhóm. Kiểm tra, đánh giá kết quả. 3. Đối tượng nghiên cứu Đề tài xoay quanh việc làm thế nào để phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập môn tin học tiểu học. Người thực hiện: Đinh Ngọc Quốc 4
3. Sáng kiến kinh nghiệm: Một số biện pháp nhằm phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập môn Tin học tiểu học 4. Giới hạn phạm vi nghiên cứu Nghiên cứu về hoạt động thảo luận nhóm trong môn tin học tiểu học của học sinh lớp 4A trường Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi xã Quảng Điền huyện Krông Ana tỉnh Đắk Lắk ( Năm học 2014-2015). 5. Phương pháp nghiên cứu Phương pháp thảo luận nhóm, phương pháp này đã tạo được một môi trường học tập thuận lợi mà ở đó trí tuệ tập thể đã được phát huy cũng như vai trò hoạt động xã hội của cá nhân được trải nghiệm. Để làm được điều này giáo viên thường xuyên tổ chức các buổi chuyên đề, tập huấn kỹ năng đặt câu hỏi, ra đề làm sao có tính thống nhất. II. PHẦN NỘI DUNG 1. Cơ sở lí luận Đối với phương pháp thảo luận nhóm thì nó đã được hình thành rất lâu. Trong số các phương pháp dạy học đang sử dụng, phương pháp dạy học thảo luận nhóm có nhiều ưu thế trong thực hiện mục tiêu giáo dục hiện nay tránh được lối học thụ động trên lớp, giáo viên thường đưa ra nhiều biện pháp để kích thích khả năng tư duy và sáng tạo của học sinh. Học tập chịu sự tác động của các tác nhân nhận thức, xã hội, văn hoá, nhân cách do vậy dạy học phải tổ chức các dạng như tác động đa dạng cho học sinh tham gia, phải tạo ra các hoạt động dạy học đa dạng như tác động nhận thức cá nhân (tự phát hiện, tìm tòi và lĩnh hội); tác động xã hội, văn hoá (như gắn việc học với hoàn cảnh cụ thể, với bối cảnh văn hoá và xã hội, thời đại); phải tạo ra các tác động tâm lí (sự hợp tác, gắn kết, chia sẽ trách nhiệm và lợi ích). Có thể nói, mô hình thảo luận nhóm sẽ giúp cho học sinh cố gắng tìm hiểu và phát biểu trong nhóm của mình để trình bày cho cả lớp, đồng thời tinh thần hợp tác trong nhóm sẽ được phát huy và hỗ trợ lẫn nhau giữa các thành viên trong nhóm. Người thực hiện: Đinh Ngọc Quốc 5
4. Sáng kiến kinh nghiệm: Một số biện pháp nhằm phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập môn Tin học tiểu học Như thế, khi một vấn đề được đem ra thảo luận trách nhiệm nghiên cứu và tìm hiểu vấn đề sẽ được thông qua trong nhóm và dù cho vấn đề được giải quyết đúng hay sai trước khi có nhận xét của nhóm khác và sau cùng là của giáo viên, vấn đề đó đương nhiên đã tạo sự chú ý và cố gắng tìm hiểu ở mỗi thành viên và việc học tập do vậy sẽ tích cực hơn. Do đó, việc học tập sẽ mang lại kết quả tốt hơn, tránh được học sinh chỉ biết ngồi nghe giáo viên một cách thụ động và dĩ nhiên trong trường hợp như thế kết quả học tập sẽ không mang lại như ý muốn. Khi nhóm thảo luận hoạt động dưới sự giám sát của giáo viên, những thói quen xấu như nói chuyện riêng, thiếu tập trung, đùa giỡn, ít nhiều sẽ bị loại trừ. Động lực trong nhóm sẽ được phát huy và những động lực tiềm tàng ở mỗi cá nhân có dịp được bộc lộ. Trong khi thảo luận nhóm, việc giao lưu giữa các học sinh đương nhiên diễn ra. Thông thường thì trong một nhóm trình độ học sinh không khi nào tuyệt đối bằng nhau, trong nhóm chắc chắn sẽ có những học sinh khá hơn những học sinh còn lại. Đây cũng chính là cơ hội để cho học sinh học tập lẫn nhau (học thầy không tày học bạn) và khi được giáo viên tổng kết giải đáp học sinh sẽ hiểu bài hơn, nhớ lâu hơn và vì vậy việc học tập mang lại kết quả tốt hơn. Như vậy, phương pháp thảo luận nhóm một mặt vừa chú trọng phát huy tính tích cực cao, tính chủ động, sáng tạo của học sinh; mặt khác lại chú trọng sự phối hợp, hợp tác giữa các học sinh trong quá trình học tập, cần kết hợp năng lực cạnh tranh và năng lực hợp tác ở học sinh. Để sử dụng có hiệu quả phương pháp thảo luận nhóm, giáo viên cần phải chú trọng xây dựng trách nhiệm cá nhân và trách nhiệm nhóm, xây dựng vị thế của mỗi học sinh trong nhóm và trong lớp, hình thành kĩ năng làm việc nhóm cho học sinh. 2. Thực trạng Trong các hoạt động dạy học môn tin học ở các trường tiểu học hiện nay, thì người giáo viên ít được đào tạo chuyên môn nghiệp vụ sư phạm về môn tin học tiểu học và học sinh mới được tiếp xúc về máy vi tính. Người thực hiện: Đinh Ngọc Quốc 6
5. Sáng kiến kinh nghiệm: Một số biện pháp nhằm phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập môn Tin học tiểu học Do đó người giáo viên cần phải không ngừng tìm tòi khám phá, khai thác, xây dựng hoạt động, vận dụng, sử dụng phối hợp các phương pháp dạy học trong các giờ học sao cho phù hợp với từng kiểu bài, từng đối tượng học sinh, xây dựng cho học sinh một hướng tư duy chủ động, sáng tạo. Giáo viên phải có sự học tập, sự say mê cùng với lòng quyết tâm cao mới có thể đạt được yêu cầu của công việc, bởi vì học sinh ít khi được tiếp xúc với máy tính. Vì vậy, với chuyên đề này tôi đưa ra những suy nghĩ của mình với mong muốn, góp phần trao đổi kinh nghiệm, chia sẻ học tập lẫn nhau để cùng tiến bộ. Đó cũng là nội dung, mục đích hướng tới của sáng kiến kinh nghiệm này. Tin học là ngành nghiên cứu về việc tự động hóa xử lý thông tin bởi một hệ thống máy tính cụ thể hoặc trừu tượng. Với cách hiểu hiện nay, tin học bao hàm tất cả các nghiên cứu và kỹ thuật có liên quan đến việc xử lý thông tin. Trong nghĩa thông dụng, tin học còn có thể bao hàm cả những gì liên quan đến các thiết bị máy tính hay các ứng dụng tin học văn phòng. 2.1.Thuận lợi – Khó khăn * Thuận lợi Tuy môn Tin học là một môn mới và là môn học tự chọn nhưng nhà trường đã tạo điều kiện để học sinh có thể học từ khối lớp 3, mua sắm máy móc và trang thiết bị phục vụ cho việc dạy và học môn tin học đầy đủ. Giáo viên được đào tạo những kiến thức cơ bản về tin học để đáp ứng yêu cầu cho dạy và học môn tin học trong bậc tiểu học. Phòng Giáo dục huyện Krông Ana đã thành lập Tổ Chuyên môn chuyên biệt tin học cấp tiểu học từ năm 2010. Hàng năm tổ Chuyên môn chuyên biệt thường xuyên tổ chức các buổi Chuyên đề, Tập huấn, đặc biệt là tổ chức các buổi thao giảng, dự giờ nhằm trao đổi học hỏi chuyên môn, trao đổi kinh nghiệm giữa giáo viên tin học trong toàn huyện để nâng cao chất lượng giảng dạy. Vì là môn học trực quan, sinh động, môn học khám phá những lĩnh vực mới nên học sinh rất hứng thú học, nhất là những tiết thực hành. Người thực hiện: Đinh Ngọc Quốc 7
6. Sáng kiến kinh nghiệm: Một số biện pháp nhằm phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập môn Tin học tiểu học * Khó khăn Trường Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi đã có một phòng máy vi tính để cho học sinh thực hành, nhưng số lượng học sinh nhiều. Vì vậy cũng gây một số khó khăn cho việc thực hành trên máy của học sinh. Máy tính để bàn nhiều bộ phận nên cũng ảnh hưởng đến vị trí ngồi của học sinh. Môn Tin học mới chỉ là môn tự chọn trong chương trình bậc tiểu học, nên chương trình và sự phân phối chương trình bước đầu chưa có sự thống nhất và đang hoàn chỉnh. Qua kiểm tra khảo sát chất lượng đầu năm, học sinh lớp 4A trường TH Nguyễn Văn Trỗi, nhiều em chưa biết nhiều về máy tính hoạt động như thế nào, chưa biết thao tác các công cụ trên phần mềm đơn giản, và làm thế nào để thao tác được với máy tính. 2.2. Thành công - hạn chế * Thành công Nắm được kiến thức kỹ năng của học sinh để có biện pháp bồi dưỡng và hỗ trợ cho học sinh. Giáo dục được ý thức học tập của học sinh. Giúp học sinh có kiến thức về máy tính, thao tác nhanh nhẹn. Học sinh được trao đổi thảo luận với nhau, phát huy được tính chủ động, giúp các em linh hoạt và sáng tạo trong giờ học. Học sinh hứng thú tham gia vào tiết học, tiết ôn tập, tiết thực hành. Tạo không khí học tập sôi nổi, tích cực, nâng cao tinh thần đoàn kết Các tiết học không còn nặng nề. * Hạn chế Người thực hiện: Đinh Ngọc Quốc 8
7. Sáng kiến kinh nghiệm: Một số biện pháp nhằm phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập môn Tin học tiểu học Bên cạnh những kết quả tích cực như trên, vẫn còn những tồn tại nhất định, cụ thể là: Nhiều học sinh chưa biết cách thảo luận và trao đổi, thao tác còn rụt rè. Phòng máy tính chật hẹp nên ảnh hưởng đến tư thế cũng như vị trí ngồi của học sinh. 2.3. Mặt mạnh - mặt yếu * Mặt mạnh Tăng cường động cơ học tập, làm nảy sinh những hứng thú mới. Kích thích sự nghiên cứu, suy nghĩ, tư duy, và cách giải quyết vấn đề nhanh gọn. Tạo không khí thỏa mái, bài học diễn ra sôi nổi hào hứng hơn. * Mặt yếu Một số em còn ỉ lại các bạn trong nhóm mà không chịu trao đổi. 2.4. Các nguyên nhân, các yếu tố tác động đến biện pháp nhằm phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập môn Tin học tiểu học. Ảnh hưởng của phương pháp dạy truyền thống. Kinh nghiệm dạy học của giáo viên chưa nhiều. Vấn đề kinh nghiệm trong dạy học là vấn đề tạo nên sự thành công, mang lại chất lượng giáo dục cao. Đòi hỏi phải có thâm niên dạy học nhiều. 2.5. Phân tích đánh giá các vấn đề về thực trạng mà đề tài đặt ra Đánh giá kết quả học tập của học sinh là một khâu quan trọng nhằm nhận biết khả năng nhận biết của học sinh, để từ đó giáo viên căn cứ vào thực tế để có những biện pháp điều chỉnh cho phù hợp với phương pháp cũng như đối tượng học sinh. Việc ra các câu hỏi để học sinh thảo luận là khâu quan trọng nhất, câu hỏi phải rỏ ràng, thực tế, phù hợp với môn học và với trình độ của học sinh nhưng yêu cầu phải rộng, phải đa dạng để phát huy tính sang tạo và am hiểu của học sinh. Người thực hiện: Đinh Ngọc Quốc 9
8. Sáng kiến kinh nghiệm: Một số biện pháp nhằm phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập môn Tin học tiểu học Tổng số Ghi Giỏi Tỷ lệ Khá Tỷ lệ TB Tỷ lệ Yếu Tỷ lệ HS chú 25 2 8% 8 32% 7 28% 8 32% Bảng 1: Khảo sát chất lượng đầu năm học của học sinh lớp 4A Trường TH Nguyễn Văn Trỗi (Năm học 2014-2015) Qua kiểm tra khảo sát chất lượng đầu năm, học sinh lớp 4A trường TH Nguyễn Văn Trỗi năm học 2014-2015 nhiều em còn rụt rè, còn ngại thao tác, không hợp tác với bạn , chưa biết cách hoạt động nhóm trong môn tin học là như thế nào, và làm thế nào để hợp tác với nhau. 3. Giải pháp, biện pháp 3.1. Mục tiêu của giải pháp, biện pháp * Giải pháp: Cho học sinh thảo luận nhóm đôi Không có phương pháp nào là vạn năng, do vậy người giáo viên phải biết sáng tạo, vận dụng linh hoạt, thâm nhập tâm lí học sinh, từ đó đưa ra những biện pháp hữu hiệu nhất. Phương pháp nào đi chăng nữa thì kết quả mong muốn cuối cùng là làm sao cho học sinh nắm được, nắm chắc các kiến thức mà giáo viên truyền thụ do đó giáo viên phải xác định: Thứ nhất, xác định rõ mục tiêu của cuộc thảo luận. Thứ hai, xây dựng nội dung thảo luận. Thứ ba, xây dựng cấu trúc tiến trình thảo luận từng vấn đề. Thứ tư, dự kiến hệ thống câu hỏi nêu vấn đề và câu hỏi gợi mở sẽ được sử dụng trong quá trình thảo luận. Thứ năm, kế hoạch thảo luận cần thông báo cho học sinh biết trước. ❖ Cách thực hiện khi tiến hành thảo luận nhóm: Người thực hiện: Đinh Ngọc Quốc 10
9. Sáng kiến kinh nghiệm: Một số biện pháp nhằm phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập môn Tin học tiểu học Chia nội dung bài dạy thành những vấn đề nhỏ có liên kết với nhau. Chia lớp học thành nhiều nhóm nhỏ. Cử ra một nhóm trưởng và có thể là một thư ký trong mỗi nhóm. Giao nhiệm vụ cho từng cá nhân, các nhóm. Trong mỗi chủ đề thảo luận, nên thực hiện theo quy trình chung của thảo luận. Các sản phẩm được giới thiệu và trình bày trước nhóm, lớp. Đảm bảo yếu tố cạnh tranh và thi đua trong các nhóm. Đảm bảo yếu tố thông tin phản hồi từ các nhóm. Giáo viên đóng vai trò trọng tài, cố vấn, kiểm tra, kết luận. ❖ Vai trò của phương pháp thảo luận nhóm: Đối với học sinh: Hoạt động nhóm là một phương pháp rất tốt về tư duy logic, về cách đào sâu và trau rồi kiến thức, giúp cho học sinh bước đầu biết nêu và giải quyết vấn đề khoa học, biết phân tích, đánh giá, nhận xét những nhận định của người khác và bảo vệ ý kiến của mình với những suy luận có căn cứ. Qua thảo luận nhóm giúp học sinh hình thành giao tiếp, tổ chức lãnh đạo, khả năng tư duy, tinh thần hợp tác, trao đổi, giúp đỡ, hoà nhập cộng đồng. Đối với giáo viên: Phương pháp hoạt động nhóm giúp giáo viên có điều kiện bổ sung và mở rộng những kiến thức, giúp giáo viên đánh giá sự tiếp thu của học sinh và trình độ tư duy của các em. Giáo viên có điều kiện trực tiếp uốn nắn những tri thức sai lệch, không chuẩn xác và định hướng kiến thức cần thiết cho học sinh. Thảo luận nhóm còn là nơi áp dụng và kiểm nghiệm tính đúng đắn của những phương pháp và phương thức giảng dạy và học tập có tính đặc thù của môn học, cũng như đối với phần, chương, mục của bài giảng. Người thực hiện: Đinh Ngọc Quốc 11
10. Sáng kiến kinh nghiệm: Một số biện pháp nhằm phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập môn Tin học tiểu học * Biện pháp Có rất nhiều cách thức khác nhau để giáo viên có thể nâng cao hiệu quả của những tiết thảo luận, nếu như giáo viên là người có tâm huyết, được đào tạo tốt, nắm chắc quy trình và có biện pháp tổ chức thảo luận hữu hiệu thì người dạy có thể phát huy tối đa mặt tích cực của phương pháp thảo luận nhóm, nó là phương pháp có nhiều ưu việt nó đã phát huy được tính tích cực, tự giác của người học và khả năng thực thi tương đối cao so với các phương pháp khác. Để sử dụng có hiệu quả phương pháp này trong giảng dạy môn tin học, theo tôi, giáo viên cần phải: + Thứ nhất: Nắm được những nguyên tắc trong việc xây dựng quy trình thảo luận nhóm, bao gồm: Nguyên tắc đảm bảo mối quan hệ giữa giáo viên và học sinh. Nguyên tắc đảm bảo hài hòa giữa các hình thức dạy và học. Nguyên tắc đảm bảo tính hệ thống. Nguyên tắc đảm bảo tính thực tế. Nguyên tắc đảm bảo tính toàn diện. + Thứ hai: Xây dựng quy trình thực hiện phương pháp thảo luận nhóm. Theo tôi quy trình này là một hệ thống bao gồm 3 giai đoạn và 10 bước, được thể hiện ở sơ đồ dưới đây: (Sơ đồ:Tích hợp quá trình dạy học theo phương pháp thảo luận nhóm) Bước Giáo viên Giai đoạn Học sinh Xác định mục tiêu bài Xác định nhiệm vụ 1 học bài học Người thực hiện: Đinh Ngọc Quốc 12
11. Sáng kiến kinh nghiệm: Một số biện pháp nhằm phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập môn Tin học tiểu học Xây dựng, thiết kế nội Lập kế Nghiên cứu nội dung 2 dung bài học hoạch thảo bài học luận Lựa chọn phương pháp, Lựa chọn phương 3 phương tiện pháp, phương tiện Thành lập nhóm, giao Gia nhập nhóm, nhận 4 nhiệm vụ nhiệm vụ, tự nghiên cứu Tổ chức thảo luận theo Hợp tác với bạn cùng 5 cặp Thực hiện bàn nội dung thảo luận Tổ chức thảo luận Hợp tác với bạn trong 6 trong nhóm nhóm Tổ chức thảo luận giữa Tham gia thảo luận 7 các nhóm lớp Trọng tài, cố vấn, kiểm Tự kiểm tra, đánh giá 8 tra Tổng kết, Người thực hiện: Đinh Ngọc Quốc 13