SKKN Giải pháp nâng cao chất lượng dạy học trong một số bài giảng khó của Chương III ADN và Gen – Môn Sinh học 9

Nội dung tài liệu: SKKN Giải pháp nâng cao chất lượng dạy học trong một số bài giảng khó của Chương III ADN và Gen – Môn Sinh học 9

1. dạy ra sao? Đó là điều trăn trở với mỗi giáo viên trong các tiết dạy. Chính điều này đòi hỏi mỗi giáo viên cần luôn tự đổi mới mình, linh hoạt trong việc tiếp cận với các ứng dung CNTT. Mỗi giáo viên có thể tìm tòi cùng với sự hỗ trợ của các phần mềm: Violet, power pord, .... đồng thời vận dụng các phương pháp thảo luận nhóm, hỏi đáp, thuyết trình... sẽ làm bài dạy của các tiết sinh học trở lên sinh động, học sinh có thể dễ dàng hình dung được các khái niệm, cơ chế hoạt động ở cấp độ tế bào, cấp độ phân tử. Như vậy bài giảng của giáo viên sẽ thành công hơn học sinh sẽ có ấn tượng sâu sắc về bài học. Có một thực tế là ở các trường THCS việc ứng dụng CNTT trong dạy học môn sinh học không còn là điều mới lạ, tuy nhiên để thường xuyên thực hiện việc này không phải tất cả các giáo viên đều thực hiện được vì để có một bài dạy sinh động ứng dụng CNTT giáo viên phải đầu tư nhiều thời gian, công sức, và còn cả các kĩ năng soạn bài giảng điện tử...... Bên cạnh đó còn có một số giáo viên trong quá trình soạn giảng bài dạy PowerPord đã đưa ra số lượng hình ảnh, âm thanh, sơ đồ quá nhiều hoặc trùng lặp với nội dung ghi bảng dẫn đến tình trạng : Chiếu – chiếu hoặc chiếu - chép dẫn đến hiệu của của việc ứng dụng CNTT trong tiết dạy không mang lại hiệu quả cao. Trong một vài năm trực tiếp giảng dạy môn sinh học 9 tôi đã luôn cập nhật, tìm tòi nguồn thông tin, để xây dựng các bài giảng sinh học 9 đặc biệt là các bài giảng khó, trừu tượng để tạo những bài giảng thực sự sinh động và mang lại hiệu quả trong mỗi tiết dạy của mình và cũng không đòi hỏi việc đầu tư quá nhiều thời gian và công sức. Kết quả đó đã thực sự được khẳng định khi học sinh học không còn cảm thấy các tiết sinh học về phân tử, tế bào là khó là trừu tượng... Xuất phát từ thực tế như vậy, tôi đã chọn đề tài: “ Giải pháp nâng cao chất lượng dạy học trong một số bài giảng khó của Chương III: ADN và Gen – Môn Sinh học 9” Để chia sẻ với bạn bè, đồng nghiệp những kết quả mà mình thu được. Đồng thời cũng tiếp thu ý kiến đóng góp để xây dựng đề tài phong phú hơn. 3
2. - Phạm vi và thời gian thực hiện: Chương III: ADN và Gen - Trong chương trình Sinh học 9 Từ năm học: 2011- 2012, 2012- 2013. Đối tượng nghiên cứu. - Học sinh lớp 9A, 9B – Trường THCS Châu Sơn. III. QUÁ TRÌNH THỰC HIỆN ĐỀ TÀI: 1. Khảo sát thực tế: - Qua thực tế giảng dạy và thống kê từ phiếu điều tra học sinh tôi nhận thấy rằng phần lớn học sinh không hiểu sâu, hiểu kĩ bài nếu giáo viên cứ tiếp tục thực hiện bài giảng theo phương pháp cũ. Chính vì thế đã không tạo được cho học sinh tâm lí thích thú, say sưa tìm tòi nghiên cứu bài học, làm cho bài giảng không thành công. Đôi khi trong giờ có em vì bài khó hiểu còn ngồi làm việc riêng, hoặc không nghe giảng 2. Số liệu điều tra trước khi thực hiện: Năm học Hiểu bài sâu Chưa hiếu sâu Chưa hiểu 2010- 2011 52% 34% 14% 3. Những biện pháp thực hiện chủ yếu(Nội dung chủ yếu của đề tài) - Phân tích mục tiêu,nội dung chương trình dạy học chương III: AND và Gen Để làm cơ sở cho việc: Soạn bài, hướng dẫn học sinh nghiên cứu tìm hiểu bài, sưu tầm, biên soạn tư liệu dạy học, áp dụng các phương pháp cho phù hợp với chương nào - Hướng dẫn học sinh tìm hiểu nghiên cứu nội dung bài mới ở nhà - Vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học: Thảo luận nhóm, hỏi đáp, thuyết trình.... - Chọn lựa, xử lí thông tin và vận dụng linh hoạt các ứng dụng CNTT trong các bài giảng 4. Những biện pháp thực hiện(các biện pháp thực hiện từng phần): a. Phân tích nội dung chương III: ADN và gen, phục vụ cho bài giảng 4
3. - Giáo viên cần xác định nội dung chính của chương, xác định các mục tiêu, kiến thức trọng tâm học sinh cần đạt được trong mỗi bài từ đó áp dụng các phương pháp, sưu tầm tài liệu, đồ dùng trực quan ..... và hướng dẫn học sinh nghiên cử bài cho phù hợp b. Thực hiện hướng dẫn học sinh tìm hiểu nghiên cứu bài ở nhà: - Đây là một việc làm rất cần thiết và quan trọng giúp nâng cao tính tự giác, tích cực trong học tập của học sinh. Tuy nhiên một số giáo viên trong quá trình giảng dạy lại không thực hiện tốt nội dung này dẫn đến tình trạng có học sinh không đọc và tìm hiểu trước nội dung bài ở nhà, thậm chí có em không biết ngày mai mình học bài gì? Vậy thì mỗi chúng ta hãy thay đổi phương pháp của mình trước khi kết thúc bài dạy, hãy giành ra 2- 3 phút đưa ra một vấn đề, hay một câu hỏi yêu cầu học sinh tìm hiểu và trả lời tiết sau cô sẽ hỏi trong nội dung kiểm tra miệng chắc chắn học sinh sẽ phải nghiên cứu và tìm hiểu VD1: Sau khi học xong bài thực hành quan sát hình thái NST, chuẩn bị cho học bài ADN giáo viên có thể đặt cho HS câu hỏi như sau: Tại sao căn cứ vào kết quả xét nghiệm ADN người ta có thế phân biệt được người này với người kia, loài này với loài kia.... Vậy ADN có có đặc điểm cấu tạo như thế nào? Nó có những đặc trưng cơ bản gì? .......Các em hãy nghiên cứu và trả lời các câu hỏi đó trong bài học sau bài ADN - Hoặc giáo viên cũng có thể đặt câu hỏi theo sự liên hệ với bài cũ như: +NST mang gen có bản chất là ADN có vai trò quan trọng đối với sự di truyền vậy ADN có cấu như thế nào? Nó có những đặc trưng cơ bản gì? Các em cùng tìm hiểu và trả lời câu hỏi..... c. Các bước xây dựng tư liệu hỗ trợ dạy học: Quá trình xây dựng bộ tư liệu được tiếnhành qua ba giai đoạn: - Giai đoạn chuẩn bị - Giai đoạn sưu tầm, biên tập tư liệu - Giai đoạn xây dựng chính thức 5
4. *Giai đoạn chuẩn bị Trong giai đoạn này, phải tiến hành những bước sau: - Phân tích mục tiêu, trọng tâm, ý tưởng nội dung cho từng bài để định hướng cho việc tìm tư liệu - Đánh giá ưu, nhược điểm của các tranh ảnh trong SGK làm định hướng cho việc sưu tầm tranh ảnh, đoạn phim, sơ đồ phù hợp với nội dung bài. *Giai đoạn sưu tầm, biên tập Trong giai đoạn này, tôi đã tiến hành các công việc sau: - Sưu tầm tư liệu tư các nguồn khác nhau: SGK, Tài liệu tham khảo, các đoạn phim trên internet.... - Tập hợp và sắp xếp các tư liệu thu được cho phù hợp với nội dung các bài trong chương. *Giai đoạn xây dựng chính thức - Tiến hành sắp xếp các tư liệu theo từng bài trong chương, những đoạn phim về các cơ chế mà dài giáo viên có thể cắt bớt để phù hợp với thời lượng tiết dạy, học sinh không bị phân tán, - Tóm tắt nội dung các cơ chế, nội dung trọng tâm của bài theo dạng sơ đồ và chiếu trên máy... *Lưu ý: Giáo viên không nhất thiết phải soạn một bài giảng powerpont hoàn chỉnh hãy đơn giản hơn bằng giải pháp: Chèn các đoạn phim, các sơ đồ, các bài tập, trên máy để chiếu trong quá trình dạy học làm cho bài dạy sinh động hơn kết hợp với một số phương pháp..... d. Vận dụng một số phương pháp: - Nghiên cứu trọng tâm bài học và những mục tiêu học sinh cần đạt để giáo viên có thể lựa chọn các phương pháp: Thảo luận nhóm, hỏi đáp, thuyết trình..... cho phù hợp - Để phát huy tác dụng của các phương pháp này giáo viên cần có sự hỗ trợ thêm của các bài tập, câu hỏi phiếu học tập .... 6
5. * Lưu ý: Trong quá trình soạn các câu hỏi giáo viên cần lựa chọn các câu hỏi sao cho phù hợp với nội dung bài học: không quá khó gây mất thời gian, các câu hỏi cần dễ hiểu, với câu hỏi dài phức tạp cần chia nhỏ và có phần gợi mở cho học sinh... Tôi đã áp dụng sáng kiến này cho học sinh khối lớp 9 trường THCS Châu Sơn – Ba vì. Và soạn giảng các bài cụ thể trong Chương III – Sinh học 9 như sau: *************************************** 7
6. Ngày dạy: CHƯƠNG III: ADN VÀ GEN Tiết 16. Bài 15: ADN I. MỤC TIÊU. 1. KiÕn thøc: - Häc sinh ph©n tÝch ®­îc thµnh phÇn ho¸ häc cña ADN ®Æc biÖt lµ tÝnh ®Æc thï vµ h×nh d¹ng cña nã. M« t¶ ®­îc cÊu tróc kh«ng gian cña ADN theo m« h×nh cña J. Oats¬n vµ F. Crick. 2. KÜ n¨ng: - Ph¸t triÓn kÜ n¨ng quan s¸t vµ ph©n tÝch kªnh h×nh. 3. Th¸i ®é: - Gi¸o dôc häc sinh ý thøc häc tËp, yªu thÝch bé m«n *Träng t©m: HS n¾m ®­îc ®Æc ®iÓm cÊu t¹o vµ cÊu tróc cña ph©n tö ADN II. CHUẨN BỊ. 1. GV: - Sử dung h×nh 15 . Mô hình cấu trúc 1 đoạn phân tử ADN. - M« h×nh ph©n tö ADN. - M¸y chiÕu, c¸c ®o¹n phim vÒ vÒ cÊu t¹o, cÊu tróc ph©n tö ADN - PhiÕu häc tËp 2. HS : - Nghiªn cøu nội tr­íc SGK. III. HOẠT ĐỘNG DẠY- HỌC. 1. Tæ chøc líp : 2. KiÓm tra bµi cò: KÕt hîp trong giê. 3. Bµi míi. GV: Tại sao căn cứ vào kết của xét nghiệm ADN người ta có thể phân biệt người này với người khác? HS: Trả lời GV: Vì mỗi phân tử AND có những đặc trưng riêng khác nhau ở mội người. Vậy AND có đặc điểm cấu tạo hóa học như thế nào? Và những đặc trưng của 8
7. ADN là do thành phần nào tạo nên? Cô trò chúng ta sẽ cùng tìm hiểu trong bài học ngày hôm nay. GV: Giíi thiÖu néi dung cña ch­¬ng Ho¹t ®éng 1: T×m hiÓu cÊu t¹o hãa häc cña ph©n tö ADN Ho¹t ®éng cña GV, HS Nội dung GV: Tæ chøc cho häc sinh ho¹t ®éng I. CÊu t¹o ho¸ häc cña ph©n tö AND. nhãm GV: Cho häc sinh xem ®o¹n phim vÒ cấu tạo ph©n tö AND HS: Xem ®o¹n phim, kÕt hîp víi quan s¸t m« h×nh hoµn thµnh néi dung phiÕu häc tËp: PhiÕu häc tËp sè 1: + Nªu cÊu t¹o ho¸ häc cña ADN ? + V× sao nãi ADN cÊu t¹o theo nguyªn t¾c ®a ph©n ? HS: §¹i diÖn c¸c nhãm b¸o c¸o kÕt qu¶ HS: C¸c nhãm kh¸c nhËn xÐt bæ sung * Cấu tạo: - Ph©n tö ADN lµ mét lo¹i GV: NhËn xÐt kÕt qu¶ cña c¸c nhãm, v axÝt nuclªic ®­îc cÊu t¹o tõ c¸c ghi bảng nội dung chính nguyªn tè: C, H, O, N, P. - AND thuéc lo¹i ®¹i ph©n tö ®­îc cÊu t¹o theo nguyªn t¾c ®a ph©n mµ ®¬n 9
8. ph©n lµ c¸c nucleotit... gåm 4 lo¹i: + A®ªnin (A). + Timin (T). HS: Theo dõi và bổ sung thông tin vào + Xit«zin (X). vở + Guanin (G) GV : Vì sao ADN có tính đặc thù và đa dạng ? HS : Trả lời GV : NhÊn m¹nh: CÊu tróc ®a ph©n víi 4 lo¹i nuclª«tit với số lượng, cách sắp xếp kh¸c nhau sẽ tạo ra vô số các loại phân tử ADN khác nhau. Đây cũng là cơ sở cho sự đa dạng của sinh vật GV : Chốt kiến nội dung kiến thức này trên máy - Ph©n tö ADN cña mçi loµi sinh vËt ®Æc thï bëi sè l­îng, thµnh phÇn vµ tr×nh tù s¾p xÕp cña c¸c lo¹i nuclª«tit. - Tính đa dạng và đặc thù của phân tử AND là cơ sở cho sự đa dạng của sinh vật HS : Tự bổ sung thêm thông tin vào vở Hoạt động 2: Cấu trúc không gian của phân tử ADN 10
9. Hoạt động của GV, HS Nội dung GV: Giới thiệu năm 1953, J.Oatxơn và II. CÊu tróc kh«ng gian cña ph©n tö F.Crick đã công bố mô hình cấu trúc AND. không gian của phân tử AND. Phát hiện được coi là một phát minh khoa học quan trọng nhất thế kỉ XX. Với công trình nghiên cứu này hai ông đã được trao giải Nobel năm 1962. Sau đây xin các em cùng xem đoạn phim về cấu trúc không gian của phân tử ADN GV : Chiếu cho HS xem đoạn phim cấu trúc cấu trúc không gian của ADN - Hãy m« t¶ cÊu tróc kh«ng gian cña ph©n tö ADN ? - NhËn xÐt chiÒu cao, sè cÆp nu...trong mçi chu k× xo¾n cña ADN? HS: Trả lời GV: Nhận xét, ghi bảng - Ph©n tö ADN lµ mét chuçi xo¾n kÐp, gåm 2 m¹ch ®¬n song song, xo¾n ®Òu quanh 1 trôc theo chiÒu tõ tr¸i sang ph¶i. HS: Ghi bài - Mçi vßng xo¾n cao 34A 0 gåm 10 GV: Chiếu hình ảnh cấu trúc không cÆp nuclª«tit, ®­êng kÝnh lµ 20A0. gian của ADN giới thiệu: Các nucleotit giữa hai mạch của phân tử ADN liên kết với nhau bằng liên kết hidro theo từng cặp GV: Quan sát hình ảnh mô phỏng cấu 11
10. trúc không gian của phân tử ADN cho biết: - C¸c lo¹i nuclª«tit nµo gi÷a 2 m¹ch liªn kÕt víi nhau thµnh cÆp? HS: Trả lời GV: Nhận xét, ghi bảng - C¸c nuclª«tit gi÷a 2 m¹ch liªn kÕt GV: Chiếu nội dung bài tập b»ng c¸c liªn kÕt hi®ro t¹o thµnh tõng VD1: Trên một đoạn mạch của phân tử cÆp A -T; G -X theo nguyªn t¾c bæ ADN có trình tự sắp xếp các nucleotit sung. như sau: - A – T – T – X – G – T- A – X – G -T- - Trình tự sắp xếp các nucleotit trên đoạn mạch tiếp theo sẽ như thế nào? HS: Lên bảng hoàn thành nội dung bài tập GV: Nhận xét GV: Theo NTBS khi biết trình tự sắp xếp các nucleotit trên một mạch ta có thể suy ra trình tự sắp xếp của các nucleotit trên mạch còn lại không? HS: Trả lời 12
11. GV: Nhận xét, chột kiến thức ( Chiếu trên máy) - Theo NTBS : Khi biÕt tr×nh tù ®¬n ph©n cña 1 m¹ch cã thÓ suy ra tr×nh tù ®¬n ph©n cña m¹ch kia. + TØ lÖ c¸c lo¹i ®¬n ph©n cña ADN: A = T; G = X  A+ G = T + X (A+ G) / (T + X) = 1. 4. Cñng cè - Gv hÖ thèng l¹i c¸c kiÕn thøc c¬ b¶n cña bµi. - GV : Chiếu trên máy sơ đồ mô phỏng đặc điểm cấu tạo, cấu trúc của ADN yêu cầu học sinh nêu đặc cấu tạo và cấu trúc của ADN Hình ảnh Bài tập: Gi¶ sö trªn m¹ch 1 cña ADN cã sè l­îng cña c¸c nuclª«tit lµ: A1= 150; G1 = 300. Trªn m¹ch 2 cã A2 = 300; G2 = 600. - Dùa vµo nguyªn t¾c bæ sung, t×m sè l­îng nuclª«tit c¸c lo¹i cßn l¹i trªn mçim¹ch ®¬n vµ sè l­îng tõng lo¹i nuclª«tit c¶ ®o¹n ADN GV: H­íng dÉn häc sinh gi¶i 5. H­íng dÉn vÒ nhµ: 13