Sáng kiến kinh nghiệm Một số biện pháp chỉ đạo việc thiết kế và tổ chức các trò chơi trong dạy học Lịch sử Lớp 4 nhằm phát huy tính tích cực của học sinh

Nội dung tài liệu: Sáng kiến kinh nghiệm Một số biện pháp chỉ đạo việc thiết kế và tổ chức các trò chơi trong dạy học Lịch sử Lớp 4 nhằm phát huy tính tích cực của học sinh

1. thiết kế và tổ chức các trò chơi trong dạy học Lịch sử lớp 4 nhằm phát huy tính tích cực của học sinh ". 2. Mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài. a. Mục tiêu của đề tài Mục tiêu mà đề tài này hướng tới chính là tập trung đi sâu tìm hiểu, nghiên cứu đưa ra một số biện pháp để chỉ đạo việc thiết kế và tổ chức trò chơi khi dạy lịch sử ở Tiểu học theo hướng đổi mới phát huy tính tích cực chủ động của học sinh, vận dụng tính ưu việt của mô hình VNEN, giúp giáo viên có một số biện pháp để dạy tốt hơn phân môn Lịch sử. Khơi dậy khả năng tư duy sáng tạo, tích cực chủ động của học sinh. Trang bị, cung cấp cho học sinh những biện pháp, kĩ năng để học tốt phân môn Lịch sử, để các em hiểu và yêu thích phân môn này. Góp phần nâng cao chất lượng dạy và học phân môn Lịch sử lớp 4. b. Nhiệm vụ của đề tài Tìm hiểu cơ sở lí luận của vấn đề nghiên cứu (phương pháp trò chơi trong dạy học) của giáo viên ở trường tiểu học. Thiết kế các loại trò chơi trong dạy học phân môn Lịch sử và cách thức sử dụng chúng một cách có hiệu quả trong dạy học phân môn Lịch sử. Nghiên cứu những biện pháp giúp giáo viên có định hướng đúng đắn trong việc thiết kế, lựa chọn trò chơi học tập, tạo tiết học sinh động, nhẹ nhàng, đạt hiệu quả cao trong dạy học Lịch sử khi thực trạng ở trường tổ chức tiết học còn nặng nề, mang tính truyền thống. 3. Đối tượng nghiên cứu. Một số biện pháp chỉ đạo việc thiết kế và tổ chức các trò chơi khi dạy lịch sử lớp 4 ở trường Tiểu học Lê Hồng Phong, 4. Giới hạn của đề tài. 3
2. Giáo viên và học sinh lớp 4, trường Tiểu học Lê hồng Phong, huyện Krông Ana, tỉnh Đăk Lăk, năm học 2016-2017 và học kì I năm học 2017- 2018. 5. Phương pháp nghiên cứu. Để thực hiện đề tài này tôi đã sử dụng một số phương pháp sau: a. Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận - Phương pháp phân tích - tổng hợp tài liệu; - Phương pháp khái quát hóa các nhận định độc lập. b. Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn - Phương pháp điều tra; - Phương pháp tổng kết kinh nghiệm giáo dục; - Phương pháp nghiên cứu các sản phẩm hoạt động; - Phương pháp khảo nghiệm, thử nghiệm. c. Phương pháp thống kê toán học II.Phần nội dung 1. Cơ sở lý luận Đai- ri nhà giáo dục Liên-xô cũ đã từng nói: “ Dạy Lịch sử cũng như dạy bất cứ thứ gì đòi hỏi người thầy phải khêu gợi cái thông minh chứ không phải bắt buộc các trí nhớ làm việc, bắt nó ghi chép rồi trả lại”. Như vậy mục đích của dạy học lịch sử là người giáo viên không chỉ giúp học sinh hình dung, ghi nhớ các sự kiện, hiện tượng lịch sử mà việc dạy học lịch sử là tái tạo lại “hiện thực quá khứ lịch sử “ đó cho người học thông qua những chứng cứ vật chất, dấu vết lịch sử để lại. Nghiên cứu và sử dụng trò chơi học tập vào mục đích giáo dục và phát triển một số năng lực, phẩm chất trí tuệ cho HS, mà tiêu biểu là các nhà sư phạm nổi tiếng như T.M. Babunova, A.K. Bodarenco, .. Với khuynh hướng này, trò chơi học tập được xem như là một phương pháp dạy học hiệu quả, góp phần 4
3. quan trọng vào việc nâng cao tính tích cực, độc lập trong quá trình nhận thức của HS. Mục đích cuối cùng là giúp người học có thể hình dung được về con người và hoạt động của con người trong bối cảnh thời gian, không gian lịch sử nhất định. Vậy để thực hiện mục đích đó, ngoài việc cung cấp kiến thức cho các em trên lớp, giáo viên nên hướng dẫn để các em tự tìm ra kiến thức, mở rộng hiểu biết của mình bằng nhiều cách khác nhau và tự các em chuyển tải những thông tin đó đến bạn bè. Khi đó, các em sẽ càng say mê tìm tòi, nghiên cứu, dần dần hình thành ở các em tình yêu môn học. Về mặt giáo dưỡng, lịch sử là một môn học mang tính giáo dục chính trị sâu sắc. Về giáo dục, cung cấp cho học sinh những hiểu biết về những thời kì lịch sử hào hùng của dân tộc và nhìn thấy được toàn cảnh lịch sử thế giới trong quá khứ. “Lịch sử là thầy dạy của cuộc sống”, vì thế việc giảng dạy lịch sử như thế nào để cho học sinh chúng ta “ phải biết sử ta/ Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam” là nhiệm vụ rất to lớn nhưng đầy vẻ vang của người thầy giáo. Nhưng trong thực tế, một bộ phận giáo viên và cả học sinh vẫn còn những nhận thức chưa đúng về phân môn Lịch sử, không dành sự quan tâm đến môn học này dẫn đến chất lượng dạy và học chưa cao. Như vậy muốn đào tạo con người phát triển toàn diện thì vấn đề cấp thiết là thay đổi cách dạy, cách học phân môn Lịch sử. 2.Thực trạng vấn đề nghiên cứu ** Ưu điểm: Trước khi thực hiện đề tài này thì trường tiểu học Lê Hồng Phong thực hiện chương trình VNEN đã được 4 năm. Với mô hình dạy học hợp tác này (học sinh chủ động học tập, tự khám phá chiếm lĩnh kiến thức, giáo viên là người định hướng, tổ chức, hướng dẫn, gợi mở để học sinh nắm được kiến thức). Vì vậy những học sinh chậm tiến được giáo viên hỗ trợ kịp thời. Chuyên môn đã tổ chức một số chuyên đề, hội giảng về các tiết dạy lịch sử với một số dạng bài lịch sử để giáo viên trao đổi học hỏi và rút kinh nghiệm. Trong giảng dạy giáo viên đã khai thác dụng đồ dùng dạy học và phương 5
4. tiện dạy học và từng bước ứng dụng công nghệ thông tin phù hợp trong dạy lịch sử. Một số tiết học giáo viên đã tổ chức các trò chơi học tập để củng cố kiến thức cũ hay ghi nhớ kiến thức mới,... xong các trò chơi chưa thu hút được sự tham gia nhiệt tình của các đối tượng học sinh. Về nội dung chương trình Lịch sử lớp 4 theo mô hình trường học mới VNEN cũng giống như chương trình trước đây nhưng cách chia nội dung bài trong tài liệu Hướng dẫn học thì mỗi bài được tích hợp nhiều nội dung, gồm một chuỗi sự kiện, hiện tượng hay nhân vật lịch sử tiêu biểu của một giai đoạn lịch sử nhất định. Thời lượng dành cho mỗi bài học thường là 2 đến 3 tiết. Nội dung bài khá dài và dàn trải. Như vậy việc chia nội dung bài học theo từng thời kì, từng giai đoạn lịch sử, nội dung từng phần không tách bạch rõ ràng, sắp xếp một số chỗ chưa lôgic gây khó hiểu cho học sinh trong việc tự học, tự chiếm lĩnh kiến thức. Do đó giáo viên phải nghiên cứu kĩ nội dung từng bài để thiết kế các tiết dạy hấp dẫn, gây hứng thú cho các học sinh thông qua trò chơi học tập. Khi đề tài được áp dụng trong một học kì thì kết quả mang lại rõ rệt. Đa số học sinh có kĩ năng mạnh dạn, tự tin khi tham gia trò chơi, tích cực thảo luận nhóm và tự nghiên cứu sách giáo khoa. Ngoài ra các em còn tự tìm hiểu thông tin bài học trước qua nhiều kênh thông tin. Do đó các tiết học lịch sử trở thành những tiết học lý thú của cả cô và trò, các em nhớ các sự kiện lịch sử để tham gia tốt vào các hoạt động ngoài giờ lên lớp như: “Rung chuông vàng”, chủ điểm “Uống nước nhớ nguồn”, ** Hạn chế Tuy nhiên do kiến thức của Lịch sử lớp 4 quá xa so với thời đại của các em hiện nay nên cả giáo viên và học sinh cảm thấy khó hiểu, đồ dùng dạy học ít, khó sưu tầm về tranh ảnh; giờ học trở nên khô khan, nhàm chán với những sự kiện tẻ nhạt, những con số vô hồn, ít đọng lại trong tâm trí non nớt của trẻ thơ. 6
5. Thiết bị dạy học phục vụ cho phân môn Lịch sử đã được các cấp và nhà trường đầu tư, trang bị nhưng cũng không thể đáp ứng đầy đủ nhu cầu dạy học Lịch sử. Các tranh, ảnh, mô hình, sa bàn, tư liệu lịch sử còn ít. Một vài giáo viên chưa đầu tư cho việc nghiên cứu, chuẩn bị bài trước khi lên lớp, chưa có phương pháp dạy hiệu quả để lôi cuốn người học; có đưa trò chơi vào dạy học các bài Lịch sử nhưng chưa nhiều, ít đầu tư suy nghĩ nên dẫn đến tiết học không có sự đổi mới, khởi sắc, đơn điệu trong hình thức tổ chức. Một số giáo viên chưa mạnh dạn trong việc đổi mới phương pháp dạy học. Khi tổ chức trò chơi giáo viên chưa hiểu hết mục đích của trò chơi ấy mang lại ý nghĩa gì? Vận dụng kiến thức gì cho môn học. Khi tổ chức các trò chơi thì giáo viên giao việc cho học sinh chưa rõ ràng, cụ thể. Thời gian quy định cho mỗi hoạt động chơi chưa rõ ràng. Học sinh thiếu mạnh dạn, tự tin khi tham gia các trò chơi truyền thống khô khan, nhàn chán dẫn đến thái độ chán học Lịch sử. Chính vì những nguyên nhân đó bản thân tôi cần nhận thấy phải có những phương pháp dạy học phù hợp hơn trong quá trình giảng dạy phân môn Lịch sử 4 theo cách dạy học mà chơi, chơi mà học. ** Nguyên nhân Lịch sử là những việc đã diễn ra và tồn tại trong quá khứ, một số từ ngữ “cổ, từ Hán Việt” không được chú thích nên gây khó hiểu cho học sinh. Mặc khác các em được sinh ra và lớn lên trong thời bình, nên các em chưa và không hiểu nhiều đến lịch sử đấu tranh dựng nước và giữ nước của cha ông. Đối với các em thì đó là những chuyện của ngày xưa ngày xửa, nó quá xa vời mà các em chỉ mới xem qua phim hoạt hình và đọc truyện lịch sử. Các em ít tìm tòi về lịch sử mà chỉ dành nhiều thời gian cho môn Tiếng Việt, Toán, Tiếng Anh. Nhiều em có tâm lí sợ học lịch sử vì cho rằng môn học này “khô, khổ, khó”. Khô vì giờ học tẻ nhạt, đơn điệu và nhàm chán. Khổ vì phải quan sát, phân 7
6. tích, so sánh, đánh giá, khái quát, hệ thống hóa, kể chuyện, đóng vai. Khó vì phải ghi nhớ quá nhiều sự kiện, nhân vật, mốc thời gian mà điều này đối với người lớn cũng hết sức khó khăn huống chi là trẻ nhỏ. Từ đó học sinh không hứng thú, học vẹt, học chỉ để trả bài, để qua các lần kiểm tra chứ hiểu và yêu thích phân môn này thì rất ít. Ở lớp 4, Lịch sử là một phân môn hoàn toàn mới mẻ đối với các em, nhiều em còn bỡ ngỡ, chưa có cách học phù hợp để mang lại hiệu quả. Thời lượng của một tiết học phân môn Lịch sử không quá 40 phút nên rất gò bó, eo hẹp khó có thể tổ chức trò chơi một cách thoải mái để đạt được hiệu quả cao. Một số giáo viên còn ít có sự đầu tư, chưa mạnh dạn điều chỉnh nội dung và thay đổi hình thức dạy học, ngại tổ chức các trò chơi học tập trong các tiết dạy lịch sử nếu có tổ chức chỉ mang tính hình thức vì để chuẩn bị cho một trò chơi trong tiết học người giáo viên phải chuẩn bị rất nhiều (đồ dùng học tập, các thiết bị dạy học, hình thức tổ chức, cách tổ chức .), nhất là ngại tổ chức các trò chơi khi soạn giáo án điện tử. Chính vì vậy mấy năm gần đây đa số học sinh không thích học và ít nhớ những kiến thức về lịch sử “cổ” do đó khi học lên các lớp trên các em không còn nhớ được nhiều kiến thức lịch sử này. Một số giáo viên còn ngại sưu tầm, thiết kế các trò chơi để phục vụ tiết dạy. Khi trong tiết dạy giáo viên như sợ học sinh không hiểu bài nên cố gắng nói nhiều và cho học sinh làm nhiều để nắm bài, không dành thời gian chơi trò chơi. Một số học sinh bị hổng kiến thức nên trong khi chơi không tự tin tham gia hết mình. Nhiều học sinh còn lơ đãng trong quá trình học làm hiệu quả trò chơi hoặc kết quả đạt được chưa cao. - Qua điều tra khảo sát thực tế 5 lớp của khối Bốn trước khi thực hiện đề tài như sau: Sự yêu thích học phân môn Lịch sử của học sinh như sau Lớp 4A Lớp 4 B Lớp 4C Lớp 4 D Lớp 4 E Tổng Mức độ yêu thích 26 25 18 18 23 110 8
7. Say mê hứng thú 5 5 4 3 4 21 Thích học 17 17 11 12 13 70 Không hứng thú 4 3 3 3 6 19 Kết quả cuối năm học 2015- 2016 môn Lịch sử và Địa lí của toàn khối như sau: Lớp 4A Lớp 4 B Lớp 4C Lớp 4 D Lớp 4 E Tổng 26 25 18 18 23 110 Hoàn thành tốt 5 5 4 3 4 21 Hoàn thành 19 19 14 15 18 85 Chưa hoàn thành 2 1 0 0 1 4 Trăn trở trước những thực trạng nêu trên, tôi nhận thấy dạy học bằng trò chơi sẽ tạo nên hứng thú và rèn luyện được khả năng phát triển tư duy rất tốt cho học sinh, giúp các em đạt kết quả cao trong học tập. Để khắc phục thực trạng nên trên và nâng cao chất lượng dạy học, giáo viên cần sử dụng hợp lý các phương pháp dạy học khác nhau. Trong đó “ cần sử dụng linh hoạt và có hiệu quả các trò chơi” trong dạy học Lịch sử là cần thiết. Phương pháp này phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của học sinh Tiểu học, với định hướng đổi mới phương pháp dạy học hiện nay ở bậc Tiểu học theo phương châm “Nhẹ nhàng hơn, tự nhiên hơn và hiệu quả hơn”. Việc “sử dụng có hiệu quả các trò chơi” sẽ có tác dụng phát huy tính tích cực, tạo hứng thú học tập, giáo dục kĩ năng giao tiếp, tự tin cho học sinh. Qua đó học sinh tiếp thu kiến thức bài học một cách nhẹ nhàng, tự nhiên làm cho giờ học sinh động hơn, tự nhiên hơn. Điều đó giúp các em biết và hiểu môn học sâu sắc hơn, tránh được sự gò bó, áp đặt trong lĩnh hội kiến thức. Từ đó các em sẽ biết yêu thiên nhiên, con người, quê hương, đất nước; các em biết tôn trọng, bảo vệ cảnh quan thiên nhiên và các di tích lịch sử văn hóa; các em sẽ tự hào về đất nước, con người Việt Nam. 2. Nội dung và hình thức của giải pháp: a. Mục tiêu của giải pháp 9
8. Để nâng cao hiệu quả dạy và học phân môn Lịch sử lớp 4, tôi đã đưa ra những biện pháp giúp giáo viên có định hướng đúng đắn trong việc thiết kế, lựa chọn trò chơi học tập, tạo tiết học sinh động, nhẹ nhàng, đạt hiệu quả cao trong dạy học để giúp giáo viên và học sinh yêu thích Lịch sử. b. Nội dung và cách thức thực hiện giải pháp. Biện pháp 1: Chỉ đạo giáo viên xác định đúng vị trí, mục tiêu, nội dung, chuẩn kiến thức kĩ năng và đặc trưng bộ môn, nắm vững kiến thức Lịch một cách có hệ thống. Nói đến Lịch sử là nói đến từng giai đoạn lịch sử, mốc thời gian, các sự kiện lịch sử , các triều đại, các cuộc khởi nghĩa và những anh hùng dân tộc ứng với mỗi triều đại , mỗi cuộc khởi nghĩa đó. Việc nắm kiến thức Lịch sử logic chính xác, có hệ thống của giáo viên là rất cần thiết, giúp học sinh định hướng và hiểu đúng về một thời kì lịch sử, nhân vật lịch sử và những trận đấu tranh oanh liệt trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc ta. Thực tế cho thấy một số ít giáo viên chưa xác định được đúng đặc trưng của môn Lịch sử, mỗi tiết lên lớp chỉ cung cấp cho học sinh đủ, đúng kiến thức trong sách giáo khoa, ít mở rộng, liên hệ những kiến thức về hiện tại, chưa thiết lập được cho học sinh mối quan hệ giữa các sự kiện lịch sử với nhau, hệ thống kiến thức không lôgic nên dẫn đến tình trạng giáo viên cung cấp đến đâu thì học sinh chỉ hiểu và biết đến đó, hết giờ học gấp sách lại là kiến thức cũng “gấp” lại luôn. Nên đối với giáo viên việc đọc nhiều sách báo, nghiên cứu tài liệu, lấy thông tin, sư tầm tư liệu có liên quan trong thời điểm hiện tại một cách cập nhật là điều hết sức cần thiết và quan trọng đối với phân môn Lịch sử. Phụ trách chuyên môn nhà trường tạo điều kiện để các tổ chuyên môn sinh hoạt, giáo viên hệ thống hóa kiến thức môn mình giảng dạy, tránh dạy lớp nào biết lớp đó. Kiến thức Lịch sử được trình bày trong SGK và SGV hướng dẫn rất đơn giản, ngắn gọn, nó như cái cốt, cái lõi để dựa vào đó giáo viên biết cách khai thác, hướng dẫn giúp học sinh tìm đúng nội dung, hiểu chính xác kiến 10
9. thức được truyền tải. Chính vì vậy ngoài việc nắm vững kiến thức Lịch sử trong sách giáo khoa Tiểu học giáo viên cần phải chú trọng việc bồi dưỡng kiến thức, tư liệu, cập nhật kip thời thông tin qua nhiều nguồn khác nhau, khai thác có hiệu quả tài nguyên mạng, trong các cuốn sử liệu...để truyền thụ đến học sinh một cách chính xác. Ví dụ: Một số yếu tố cơ bản trong chương trình phân môn Lịch sử lớp 4 Giai đoạn Thời Triều đại trị vì Nội dung cơ bản của lịch sử. lịch sử gian Tên nước- kinh đô Nhân vật lịch sử tiêu biểu Buổi Khoảng Các Vua Hùng, Hình thành đất nước với phong tục, tập đầu 700 nước Văn Lang, quán riêng. dựng năm đóng đô Phong Đạt được nhiều thành tựu như: đúc nước và TCN Châu- Phú Thọ. đồng( trống đồng), xây thành Cổ Loa. giữ đến An Dương Vương, nước năm nước Âu Lạc, đóng 179 đô ở Cổ Loa. TCN Hơn Từ năm Các triều đại Trung Hơn 100 năm nhân dân ta anh dũng 1000 179 Quốc thay nhau đấu tranh. năm đấu TCN thống trị nước ta Có nhiều nhân vật và cuộc khởi nghĩa tranh đến tiêu biểu như: Hai Bà Trưng, Bà giành năm Triệu... lại độc 938 Với chiến thắng Bạch Đằng 938, Ngô lập Quyền giành lại độc lập cho đất nước ta. Buổi Từ 938 Nhà Ngô, đóng đô ở Sau ngày độc lập, nha nước đầu tiên đã đầu độc đến Cổ Loa. được xây dựng. lập 1009 Khi Ngô Quyền mất, đất nước lâm vào 11
10. thời kì loạn 12 sứ quân. Đinh Bộ Lĩnh là người dẹp loạn thống nhất đất nước. Đinh Bộ Lĩnh mất, quân Tống kéo sang xâm lược nước ta, Lê Hoàn lên ngôi lãnh đạo nhân dân đánh tan quân xâm lược Tống. Nước 1009- Nhà Lý, nước Đại Xây dựng đất nước thinh vượng về Đại Việt 1226 Việt, kinh đô Thăng nhiều mặt: kinh tế, văn hoá, giáo dục, thời Lý Long. cuối triều đại vua quan ăn chơi xa xỉ nên suy vong. Đánh tan quân xâm lược nhà Tống lầ thứ hai. Nhân vật lịch sử tiêu biểu: Lý Công Uẩn, Lý Thường Kiệt... Nước 1226- Triều Trần, nước đại Tiếp tục xây dựng đất nước, đặc biệt Đại Việt 1400 Việt, kinh đô Thăng chú trọng đắp đế, phát triển nông thời Long nghiệp. Trần Đánh bại cuộc xâm lược của giặc Mông- Nguyên. Các nhân vật lịch sử tiêu biểu: Trần Hưng Đạo, Trần Quốc Toản... Nước Thế kỉ Nhà Hồ, nước đại 20 năm chống giặc Minh, giải phóng Đại Việt XV ngu, kinh đô Tây Đô. đất nước( 1407- 1428). buổi Nhà Hậu Lê, nước Tiếp tục xây dựng đất nước, đạt được đầu thời Đại Việt, kinh đô đỉnh cao trong mọi lĩnh vực thời Lê Hậu Lê Thăng Long. Thành Tông. 12
11. Các nhân vật lịch sử tiêu biểu: Lê Lợi, Nguyễn Trãi, Lê Thánh Tông Nước Thế kỉ Triều Lê suy vong Các thế lực phong kiến tranh nhau Đại Việt XVI- Triều Mạ quyền lợi, nhà lê suy vong, đất nước thế kỉ XVIII loạn lạc bởi nội chiến, kết quả chia cắt Trịnh- Nguyễn XVI- thành Đàng Trong- đàng ngoài hơn 200 XVIII năm. Cuộc khai hoang phát triển mạnh ở đàng Trong. Thành thi phát triển. Triều Tây Sơn Nghĩa quân Tây Sơn đánh đổ chính quyền họ Nguyễn, học Trịnh. Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế, lãnh đạo nhân dân đánh tan giặc Thanh. Bước đầu xây dựng đất nước. Các nhân vật lịch sử tiêu biểu: Quang Trung.. Buổi 1802- Triều Nguyễn, nước Họ Nguyễn thi hành nhiều chính sách đầu thời 1858 Đại Việt, kinh đô để thâu tóm quyền lực. Nguyễn Huế. Xây dựng kinh thành Huế. Như vậy xác định đúng vị trí, mục tiêu, nội dung, chuẩn kiến thức kĩ năng và đặc trưng của môn học này được sẽ giúp người giáo viên xây dựng được phương pháp, hình thức tổ chức dạy học phù hợp, thiết kế được các trò chơi phù hợp sẽ truyền thụ được hết nội dung kiến thức Lịch sử đến với các em, giúp các em hiểu được sâu sắc được nội dung bài học. 13