Báo cáo Sáng kiến Một số biện pháp nâng cao chất lượng giáo dục phẩm chất Nhân ái cho học sinh ở trường Tiểu học theo yêu cầu cần đạt của chương trình giáo dục phổ 2018, góp phần giảm thiểu bạo lực học đường

Nội dung tài liệu: Báo cáo Sáng kiến Một số biện pháp nâng cao chất lượng giáo dục phẩm chất Nhân ái cho học sinh ở trường Tiểu học theo yêu cầu cần đạt của chương trình giáo dục phổ 2018, góp phần giảm thiểu bạo lực học đường

1. 3 5 phẩm chất và 10 năng lực cốt lõi của Chương trình Giáo dục Phổ thông 2018 5 phẩm chất trong chƣơng trình giáo dục tổng thể bao gồm: Yêu nƣớc: Đó là truyền thống quý báu của dân tộc Việt Nam đã được ông cha ta xây dựng và giữ nước qua các thời kỳ. Yêu đất nước thể hiện qua tình yêu truyền thống dân tộc, yêu thiên nhiên, yêu di sản, yêu mọi người dân nước mình; luôn tự hào về đất nước, gìn giữ và bảo vệ điều thiêng liêng ấy. Nhân ái: Là biết tôn trọng, yêu thương, yêu cái đẹp, cái thiện, đùm bọc giúp đỡ mọi người; biết tôn trọng những điều khác biệt; thông cảm, sẵn lòng thứ tha cho lỗi lầm nhỏ, hòa đồng với mọi người. Chăm chỉ: Là đức tính chăm làm, chăn học hỏi, chủ động học tập và nhiệt tình tham gia các công việc chung sẽ giúp các bạn học sinh rèn luyện, có thêm kiến thức bổ ích để phát triển bản thân có thể đạt được thành công trong tương lai. Trung thực: Là ngay thẳng, thật thà, sẵn sàng nhận lỗi lầm khi làm sai, bảo vệ lẽ phải. Thiếu đi đức tính trung thực sẽ trở thành một kẻ vô dụng cho dù người đó có tài giỏi đến đâu chăng nữa. Ngay từ khi còn nhỏ học sinh cần phải được
2. 4 rèn luyện đức tính trung thực, ngay thẳng, thật thà, mạnh dạn nói lên quan điểm của bản thân. Trách nhiệm: Một người khi có trách nhiệm với những điều mình đã làm thì người đó sẽ trưởng thành, biết cống hiến để xã hội trở nên tốt đẹp hơn. Theo chương trình giáo dục phổ thông 2018 mỗi một phẩm chất là một thành phần vô cùng quan trọng góp phần hình thành nên nhân cách con người mới. Trong đó, phẩm chất “Nhân ái” được các nhà giáo dục coi như một sợi chỉ đỏ xuyên suốt lịch sử tư tưởng Việt Nam , chi phối ảnh hưởng đến mọi hành vi của mỗi con người. Những hành vi xuất phát từ phẩm chất nhân ái hầu hết là những hành vi đẹp và đúng đắn. Vì vậy “Nhân ái” đã trở thành một truyền thống tốt đẹp của dân tộc ta. Nhìn rộng ra, khi cả thế giới bước vào cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0, thời của kết nối vạn vật, của người máy,...Con người đứng trước cơ hội được thụ hưởng những tiện ích vượt trội, những văn minh mới mẻ, nhưng cũng phải đối mặt với những thử thách ghê gớm: Nạn thất nghiệp, ô nhiễm, dịch bệnh,... Trước sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các nền kinh tế ngày càng lớn, con người lại càng phải cần đến nhau hơn, để đoàn kết, tương trợ, giúp đỡ, san sẻ và cùng vượt khó, cùng đi tới tương lai. Xu thế hội nhập quốc tế và áp lực cuộc sống gia tăng đã ảnh hưởng lớn đến việc giáo dục, hình thành phẩm chất, nhân cách của thế hệ trẻ. Chúng ta ngày càng chứng kiến những hành vi thể hiện sự suy thoái về đạo đức, thế hệ trẻ có xu hướng sống ích kỉ, vô cảm, thiếu tình yêu thương, trách nhiệm với gia đình và cộng đồng. Vì vậy, hơn bao giờ hết, giáo dục phẩm chất cho học sinh là một nhiệm vụ cấp thiết của ngành giáo dục và của toàn xã hội. Bản thân tôi là một giáo viên chủ nhiệm lớp với trách nhiệm của người làm công tác giáo dục, trăn trở với sự nghiệp “trồng người”, tôi luôn suy nghĩ: Làm thế nào để nâng cao chất lượng giáo dục các phẩm chất cho học sinh? Làm thế nào để học sinh biết cách vận dụng các phẩm chất đó vào trong cuộc sống hàng ngày? Làm thế nào để học sinh của mình có những phẩm chất tốt cho tương lai sau này, trở thành những con người tốt, có ích cho xã hội? Vấn đề mà chắc hẳn không chỉ riêng bản thân tôi mà rất nhiều đồng nghiệp khác quan tâm suy nghĩ. Đây cũng là vấn đề mà phụ huynh và xã hội hết sức quan tâm.
3. 5 Xuất phát từ những lý do trên, tôi chọn đề tài: “Một số biện pháp nâng cao chất lƣợng giáo dục phẩm chất “Nhân ái” cho học sinh ở trƣờng Tiểu học theo yêu cầu cần đạt của chƣơng trình giáo dục phổ 2018, góp phần giảm thiểu bạo lực học đƣờng” nhằm chia sẻ cùng đồng nghiệp những điều tích lũy được và đã áp dụng để cùng hướng đến nhiệm vụ giáo dục toàn diện cho học sinh nói chung, học sinh tiểu học nói riêng. II. MÔ TẢ GIẢI PHÁP 1. Mô tả giải pháp trƣớc khi tạo ra sáng kiến 1.1. Tìm hiểu mối quan hệ giữa phẩm chất nhân ái và vấn nạn bạo lực học đƣờng 1.1.1. Khái niệm về phẩm chất nhân ái và ý nghĩa của lòng nhân ái trong cuộc sống mỗi con ngƣời Theo nghĩa Hán Việt, “nhân” là người, “ái” là tình yêu. “Nhân ái” chính là tình yêu của con người đối với con người, là tinh thần đoàn kết, yêu thương, sẻ chia, giúp đỡ lẫn nhau trong cuộc sống hàng ngày. Tại sao phải giáo dục lòng nhân ái? Thực tế đã chứng minh, sức mạnh của lòng nhân ái, tinh thần đoàn kết, yêu thương giữa con người với nhau mang đến những điều vô cùng kì diệu. Nó định hướng suy nghĩ và hành vi đúng. Nó mang đến một môi trường sống chan hoà, niềm vui và hạnh phúc, xoá tan những điều tiêu cực trong mọi mối quan hệ. Nó làm nên giá trị cốt lõi của cuộc sống hạnh phúc. Lòng nhân ái là một trong những phẩm chất quan trọng mà mục tiêu giáo dục đề ra cho ngành giáo dục từ xưa đến nay. *Những yêu cầu cần đạt của phẩm chất Nhân ái trong chƣơng trình giáo dục phổ thông 2018 bậc Tiểu học Yêu quý mọi ngƣời - Yêu thương, quan tâm, chăm sóc người thân trong gia đình. - Yêu quý bạn bè, thầy cô; quan tâm, động viên, khích lệ bạn bè.
4. 6 - Tôn trọng người lớn tuổi; giúp đỡ người già, người ốm yếu, người khuyết tật; nhường nhịn và giúp đỡ em nhỏ. - Biết chia sẻ với những bạn có hoàn cảnh khó khăn, các bạn ở vùng sâu, vùng xa, người khuyết tật và đồng bào bị ảnh hưởng của thiên tai. Tôn trọng sự khác biệt giữa mọi ngƣời - Tôn trọng sự khác biệt của bạn bè trong lớp về cách ăn mặc, tính nết và hoàn cảnh gia đình. - Không phân biệt đối xử, chia rẽ các bạn. - Sẵn sàng tha thứ cho những hành vi có lỗi của bạn. 1.1.2. Mối quan hệ giữa phẩm chất nhân ái và bạo lực học đường Bạo lực học đường là những hành vi thô bạo, ngang ngược, bất chấp công lý, đạo lý, xúc phạm trấn áp người khác gây nên những tổn thương về tinh thần và thể xác diễn ra trong phạm vi trường học mà đối tượng gánh chịu chủ yếu là các học sinh và sinh viên. Tại sao trong những năm gần đây, vấn đề bạo lực học đường lại trở nên phổ biến và ngày càng gia tăng về mức độ nghiêm trọng đến vậy? Ngành giáo dục gánh phần trách nhiệm cùng với gia đình và xã hội trong vấn đề này. Chúng ta đều biết rằng, một nền giáo dục hiệu quả là giáo dục toàn diện, bồi dưỡng, tạo nên những con người có đủ tri thức và nhân cách. Nhưng thực tế, ở nhiều nơi, giáo dục chỉ chú trọng dạy học sinh kiến thức, mà coi nhẹ công tác giáo dục lòng nhân ái cho học sinh. Những hành xử nóng nảy, thiếu kiểm soát, sự ích kỉ, nhỏ nhen, ganh đua hàng ngày trong học sinh, không được chú ý quan tâm, uốn nắn một cách nghiêm túc dẫn đến hình thành nên thói quen, nếp nghĩ, nếp sống sai lệch ở trẻ. Và khi các em sinh hoạt trong môi trường khác nhau, các em sẽ rất dễ gây mâu thuẫn, xung đột. Ngược lại, nếu các em được người lớn chú ý bồi dưỡng lòng nhân ái hàng ngày, uốn nắn những hành vi chưa chuẩn, các em sẽ dần nhận thức đúng và có kĩ năng điều chỉnh ý thức, hành vi, các em được khen ngợi, khích lệ lòng nhân ái trong các em sẽ dần hình thành và sẽ thành công trong các mối quan hệ. Bạo lực học đường sẽ không xảy ra.
5. 7 1.2. Tìm hiểu nguyên nhân cụ thể của vấn nạn bạo lực học đƣờng trong học sinh Thông qua các bài viết, các đề tài nghiên cứu, các báo cáo đánh giá của các chuyên gia về vấn nạn bạo lực học đường thì nguyên nhân dẫn đến vấn nạn bạo lực học đường trong học sinh ngày càng gia tăng là bởi vì: - Các em chưa được giáo dục, bồi dưỡng lòng nhân ái, tinh thần đoàn kết, yêu thương một cách đầy đủ và đúng cách trong các môi trường sinh hoạt hằng ngày, đó là môi trường gia đình, nhà trường và xã hội. - Sự thiếu thông tin dẫn đến nhận thức chưa đúng về tầm quan trọng của lòng nhân ái trong mỗi con người dẫn đến chưa coi trọng giáo dục, bồi dưỡng lòng nhân ái cho con trẻ trong mỗi gia đình và nhà trường. - Các trò chơi điện tử, phim ảnh mang tính bạo lực, những hình ảnh thiếu văn hoá tràn lan trên các trang mạng. - Sự thiếu vắng những sân chơi bổ ích, ít được tham gia các hoạt động thiện nguyện, vui chơi lành mạnh dần hình thành lên một lối sống vô cảm, ích kỷ và ý thức trách nhiệm với cộng đồng ngày một kém. - Hiện nay, nội dung chương trình giáo dục đạo đức còn nặng về lý thuyết, ít liên hệ với thực tiễn, chưa cuốn hút học sinh, chưa có nhiều hoạt động trải nghiệm giúp học sinh nhận thức được các bài học về giá trị của lòng nhân ái, bao dung, sự tôn trọng và trách nhiệm của bản thân với những người xung quanh. - Sự bỏ bê con cái của cha mẹ trong gia đình do áp lực mưu sinh.Từ khi sinh ra đến lúc trưởng thành, văn hóa gia đình, cách cư xử của người lớn tác động rất nhiều đến hành vi ứng xử của các em. Cha mẹ quá khắt khe, kỳ vọng hoặc dạy dỗ bằng các biện pháp kỷ luật sẽ gây nên áp lực tâm lý cho các em. Khi tư tưởng bị gò bó không giải tỏa được, các em sẽ đem sự ức chế đó bùng nổ ở mối quan hệ khác. Ngược lại, nếu cha mẹ chiều chuộng con quá mức, cho đi mà không đòi hỏi nhận lại cũng làm cho con có tâm lý háo thắng, thích gì được nấy và dễ dàng tụ tập, bị lôi kéo bởi hành vi xấu.
6. 8 - Cách ứng xử nóng nảy, bạo lực của người lớn đối với con trẻ vô tình ảnh hưởng đến cách hành xử của trẻ trong các mối quan hệ. Chúng cũng dễ nảy sinh xung đột trong các mối quan hệ khi nhu cầu, lợi ích của bản thân không được thoả mãn. - Các yếu tố của xã hội cũng là một trong những nguyên nhân quan trọng tác động trực tiếp gây ra tình trạng bạo lực học đường. Đây là những yếu tố chịu ảnh hưởng từ môi trường văn hóa bao lực như trong các bộ phim bạo lực cấm trẻ em dưới 18 tuổi, sách báo, game điện tử chứa nhiều hành vi bạo lực, đồ chơi mang tính bạo lực (kiếm, súng..), Nguyên nhân tâm lý từ chính bản thân học sinh, do sự thay đổi về tâm sinh lý lứa tuổi nên các em luôn muốn khẳng định mình, dễ dẫn đến những hành vi thiếu kiểm soát và thiếu kiềm chế bản thân. Thích được làm nổi, thích được bạn bè khen với những hành động dũng cảm, do xích mích nhỏ trong quá trình học tập, vui chơi ở trường,... 1.3. Điều tra thực trạng Để nắm được thực trạng giáo dục lòng nhân ái trong gia đình và nhà trường, cách ứng xử của học sinh trong các mối quan hệ, từ đó đánh giá được sự hình thành và phát triển phẩm chất nhân ái của học sinh, chúng tôi tiến hành các phương pháp sau: phát phiểu hỏi, phỏng vấn học sinh, phỏng vấn cha mẹ học sinh, giáo viên, quan sát học sinh trong các hoạt động học tập, vui chơi của các em. 1.3.1. Thực trạng việc giáo dục phẩm chất nhân ái cho con cái trong gia đình Chúng tôi phát phiếu hỏi cho 40 phụ huynh và phỏng vấn phụ huynh trong dịp họp phụ huynh đầu năm và thu được kết quả sau: PHIÊU KHẢO SÁT DÀNH CHO CHA MẸ HỌC SINH Không Không Cách cha mẹ ứng xử với Coi trọng STT coi trọng quan tâm con cái SL TL SL TL SL TL
7. 9 Ứng xử với con cái bằng 1 16 40% 18 45% 6 15% lời nói, cử chỉ yêu thương Luôn đối xử công bằng với 2 20 50% 12 30% 8 20% các con Giải quyết mâu thuẫn, 3 xung đột giữa các con theo 8 45% 26 65% 6 15% cách phân tích để con hiểu Khuyến khích con tham gia 4 10 25% 22 55% 8 20% các hoạt động thiện nguyện Kết quả điều tra cho thấy, một bộ phận không nhỏ phụ huynh chưa chú ý đến việc giáo dục bồi dưỡng lòng nhân ái cho con; không coi trọng việc đối xử công bằng giữa các con mà chủ yếu ứng xử theo cảm xúc hoặc không quan tâm; chưa chú trọng việc giải quyết mâu thuẫn, nỗi bức xúc của trẻ, thường gạt đi những mâu thuẫn nhỏ; không quan tâm đến việc nêu gương và khuyến khích con tham gia các hoạt động nhân đạo. 1.3.2. Điều tra thực trạng việc giáo dục phẩm chất nhân ái cho học sinh của giáo viên Chúng tôi xây dựng và phát phiếu cho 25 giáo viên chủ nhiệm của trường, đồng thời phỏng vấn, trao đổi thêm để tìm hiểu về những vấn đề liên quan. Kết quả thu được như sau: PHIẾU KHẢO SÁT DÀNH CHO GIÁO VIÊN Không Không Thƣờng ST Phƣơng pháp giáo dục phẩm chất thƣờng quan xuyên T nhân ái cho HS xuyên tâm SL TL SL TL SL TL 1 Lồng ghép trong các tiết dạy trên lớp 10 40% 14 56% 1 4% 2 Giáo dục trong các tiết học đạo đức 12 48% 11 44% 2 8% Chú trọng giải quyết những mâu 3 8 32% 15 60% 2 8% thuẫn giữa học sinh
8. 10 Đối xử công bằng giữa các học sinh, 4 19 76% 5 20% 1 4% không thiên vị 20 5 Tổ chức các hoạt động thiện nguyện 8 32% 12 48% 5 % 6 Nêu gương về phẩm chất nhân ái 9 36% 14 56% 2 8% - Giáo viên đã chú trọng lồng ghép giáo dục phẩm chất nhân ái qua các tiết học có liên quan, các giờ đạo đức; giáo viên quan tâm đối xử công bằng và nêu gương cho học sinh về phẩm chất nhân ái. - Tuy nhiên, nhiều thầy cô vẫn chưa chú trọng giải quyết các mâu thuẫn nảy sinh trong học sinh; chưa chú ý đến cảm xúc của học sinh khi bị nhận những lời chê bai, chế giễu và ít tổ chức các hoạt động ngoài giờ để bồi dưỡng lòng nhân ái cho các em do hạn chế về thời gian và áp lực về việc đảm bảo kiến thức, kĩ năng các môn học. 1.3.3. Điều tra thực trạng vấn nạn bạo lực học đường qua học sinh Phát phiếu hỏi cho 100 học sinh PHIẾU KHẢO SÁT HÀNH VI BẠO LỰC DÀNH CHO HỌC SINH Câu 1: Em đánh dấu X vào cột tương ứng với mỗi dòng trong bảng sau: * Kết quả: Em đã bị (đƣợc) ai đối xử Em đã từng ứng STT Hành vi Bố, mẹ Cô giáo Bạn bè xử với bạn SL TL SL TL SL TL SL TL Chê bai, chế giễu bằng các từ ngữ: xấu, dốt, ngu, đồ 1 20 20% 5 5% 30 30% 25 25% lười, đồ dở hơi, đồ hâm, đồ bỏ đi, vô tích sự,
9. 11 Nói xấu, lôi kéo các 2 bạn khác không cho 10 10% 5 5% chơi cùng. Quát mắng, chửi 3 40 40% 10 10% 8 8% 12 12% bới, cãi nhau Xé sách vở, quăng 4 đồ, vẩy mực vào 5 5% 2 2% 12 12% 8 8% sách vở, quần áo Trấn lột, bắt nạt, đe 5 5 5% doạ Đánh nhau, rủ bạn 6 7 7% 7 % đánh hội đồng Đối xử không công 7 15 15% 10 10% 18 18% 17 17% bằng Không lắng nghe, 8 không dành thời 15 15% 12 12% 20 20% gian quan tâm Ghen tỵ, đố kị với 9 mình (với bạn giỏi 8 8% 13 13% hơn) Câu 2: Em cảm thầy thế nào khi bị người khác đối xử bằng những hành vi trên? . . .
10. 12 . Từ bảng thống kê cho thấy: - Rất nhiều học sinh từng bị đối xử bằng những lời nói hành vi mang tính bạo lực. - Còn nhiều học sinh sử dụng hành vi bạo lực với bạn - Các em đều cảm thấy buồn, tủi thân, ức chế, tức giận khi bị đối xử bạo lực. 1.3.4. Quan sát học sinh: Chúng tôi tiến hành quan sát học sinh trong những giờ vui chơi, trong các giờ học và thu được kết quả theo mục đích quan sát như sau: - Đa số các em đều có hành vi ứng xử thân thiện, đoàn kết, sẵn sàng giúp đỡ nhau trong sinh hoạt, học tập - Nhiều em thường xuyên chê bai bạn bằng những lời nói tổn thương: học dốt, xấu, lười, bẩn, ngu, Đây là nguyên nhân chính dẫn đến những mâu thuẫn trong học sinh. - Một bộ phận nhỏ các em học sinh khối 4, 5 có biểu hiện chia rẽ, phân bè phái, làm mất đoàn kết trong tập thể. - Có những anh lớp lớn hay doạ nạt, lấy đồ của các em học sinh lớp nhỏ, Các em học sinh lớp 1, 2, 3 hay tranh giành đồ chơi, truyện, đồ ăn dẫn đến mâu thuẫn, thậm chí đánh nhau - Một bộ phận nhỏ học sinh hay lấy đồ của bạn; phá đồ chơi, quấy rối, trêu chọc bạn dẫn đến xung đột. 1.4. Đánh giá chung thực trạng và chỉ ra nguyên nhân sau điều tra 1.4.1. Thực trạng: - Về nhận thức: Một bộ phận cha mẹ học sinh và giáo viên chưa nhận thức được giá trị của phẩm chất nhân ái đối với sự phát triển toàn diện nhân cách trẻ cũng như ảnh hưởng của nó đến sự thành công của trẻ trong cuộc đời. - Về phương pháp giáo dục phẩm chất nhân ái: + Đa số giáo viên chỉ dừng lại ở việc sử dụng phương pháp giáo dục phẩm chất nhân ái thông qua các giờ học đạo đức và những bài học có liên quan. Các
11. 13 biện pháp giáo dục phẩm chất nhân ái cho học sinh mà giáo viên sử dụng cũng chưa thể hiện sự quan tâm, đầu tư đúng mức trong việc tìm kiếm những biện pháp giáo dục hiệu quả, mang tính toàn diện hơn. Nhiều thầy cô chưa chú ý đến cảm nhận của học sinh cũng như các yếu tố tác động tiêu cực, ảnh hưởng đến việc hình thành phẩm chất nhân ái cho học sinh. + Nhiều bậc cha mẹ hầu như không để ý đến việc giáo dục Phâm chất nhân ái cho con, vì thế dẫn đến việc ứng xử theo cảm xúc; nhiều khi áp đặt con cái theo ý mình do chưa biết lắng nghe và hiểu cảm xúc, suy nghĩ của con; không quan tâm đến việc khuyến khích, động viên con tham gia các hoạt động thiện nguyện và việc làm gương. - Thực trang bạo lực học đường: Nhiều em học sinh có những biểu hiện lối sống vô tâm, ích kỷ chưa biết nghĩ đến cảm xúc của người khác. Các em sử dụng những hành vi chưa đúng, mang tính bạo lực như chê bai, chế giễu, cười nhạo những cái xấu, cái thua thiệt của bạn; các em sẵn sàng nổi giận, cáu gắt, chửi bới, thậm chí dùng vũ lực với bạn khi bị người khác không làm mình hài lòng; một bộ phận học sinh còn có tư tưởng bè phái, chia rẽ làm mất đoàn kết nội bộ Nó thể hiện một nhân cách chưa hoàn thiện, thiếu hụt phẩm chất nhân ái ở những mức độ khác nhau trong học sinh. 1.4.2. Những nguyên nhân cơ bản: - Cha mẹ và giáo viên do thiếu thông tin, chưa nhận thức được vai trò và ý nghĩa to lớn của phẩm chất nhân ái trong việc xây dựng thành công các mối quan hệ cũng như thành công trong cuộc sống nên không để ý đến việc tìm ra các phương pháp giáo dục tốt cho con - Giáo viên còn chịu nhiều áp lực về kết quả dạy học các môn học bắt buộc được đánh giá qua các bài kiểm tra dẫn đến không còn tâm trí dành cho việc tổ chức các hoạt động giáo dục phẩm chất nhân ái. - Các em vẫn còn bị đối xử bằng những hành vi mang tính bạo lực ở những cấp độ khác nhau. Môi trường sống của các em chưa tạo điều kiện để các em hình thành và phát triển phẩm chất nhân ái. 2. Mô tả giải pháp sau khi có sáng kiến