Sáng kiến kinh nghiệm Một số biện pháp xây dựng môi trường học tập có hiệu quả cho học sinh Tiểu học

Nội dung tài liệu: Sáng kiến kinh nghiệm Một số biện pháp xây dựng môi trường học tập có hiệu quả cho học sinh Tiểu học

1. 3 PHẦN II. PHẦN NỘI DUNG 1. Một số vấn đề có liên quan Mỗi con người ngay từ khi mới sinh ra đã phải sống trong một môi trường, hoàn cảnh nhất định, có thể gặp thuận lợi hoặc khó khăn đối với quá trình phát triển thể chất, tinh thần của cá nhân. Môi trường tự nhiên và xã hội với các điều kiện kinh tế, thể chế chính trị, hệ thống pháp luật, truyền thống văn hoá, chuẩn mực đạo đức... tác động mạnh mẽ đến quá trình hình thành và phát triển động cơ, mục đích, quan điểm, tình cảm, nhu cầu, húng thú, chiều hướng phát triển của cá nhân... Thông qua hoạt động và giao lưu trong môi trường mà cá nhân chiếm lĩnh được các kinh nghiệm, giá trị xã hội loài người, từng bước điều chỉnh, hoàn thiện nhân cách của mình. Tác động của môi trường đối với sự phát triển của cá nhân là rất mạnh, phức tạp, có thể là tác động tích cực hoặc tiêu cực, có thể cùng chiều hay ngược chiều, chủ yếu là theo con đường tự phát. Mức độ ảnh hưởng tích cực hay tiêu cực như thế nào, có được chấp nhận hay không trong quá trình phát triển nhân cách tùy thuộc phần lớn vào trình độ được giáo dục. Đó là ý thức, niềm tin, quan điểm, ý chí và xu hướng, năng lực hoạt động, giao lưu góp phần cải biến môi trường của cá nhân. C. Mác đã nói: “Hoàn cảnh sáng tạo ra con người, trong một mức độ con người sáng tạo ra hoàn cảnh". Có thể khẳng định ảnh hưởng to lớn của yếu tố môi trường đến quá trình hình thành và phát triển nhân cách. Tuy nhiên, nếu tuyệt đối hoá vai trò của môi trường là phủ nhận vai trò ý thức, sáng tạo của chủ thể, đó là sai lầm về nhận thức luận. Ngược lại, việc hạ thấp hoặc phủ nhận vai trò yếu tố môi trường cũng phạm sai lầm của thuyết “Giáo dục vạn năng”. Do đó, phải đặt quá trình giáo dục, quá trình hình thành và phát triển nhân cách trong mối quan hệ tương tác giữa các yếu tố để có sự đánh giá đúng đắn. Các hoạt động dạy học và kết quả nhận được có những tình huống phức tạp. Đó là, học sinh có thể chăm chỉ ở môn học này nhưng lại nghịch ngợm ở môn học khác; giờ học này thì hứng thú và tích cực học tập, nhưng giờ học khác thì thụ động và không tập trung; bài học này được tổ chức rất thành công ở lớp này nhưng lại rất hạn chế ở lớp kia... Tại sao lại như vậy? Môi trường đã can thiệp, hội nhập một cách thiết thực trong việc dạy học. Người giáo viên phải tạo ra một môi trường học tập có ảnh hưởng đến động lực cố gắng của học sinh, tạo cho các em sự tự tin vào bản thân và tăng cường sự giao tiếp, đánh giá tích cực lẫn nhau. Người giáo viên đó đã tạo nên một môi trường học tập tích cực . Trường tiểu học thị trấn Tân An luôn chú trọng việc đổi mới phương pháp dạy học, lấy học sinh làm trung tâm. Từ những năm học trước, nhà trường đã thực
2. 4 hiện tốt Thông tư 22/2016/TT-BGDĐT kèm theo Thông tư 30/2014/TT- BGDĐT đã đem lại nhiều hiệu quả, giúp học sinh hình thành nhiều năng lực và phẩm chất tốt đẹp. Năm học 2019 - 2020 là năm học tiếp tục thực hiện Nghị quyết 29/NQ-TW ngày 04/11/2013 của Ban hấp hành Trung ương khóa XI về đổi mới căn bản toàn diện Giáo dục và Đào tạo. Ngay từ đầu năm học, đồng chí Hiệu trưởng đã triển khai chủ đề của năm học đến toàn thể giáo viên . Đó là: “Giữ vững kỷ cương, nền nếp trường lớp học; chú trọng giáo dục đạo đức, lối sồng, kỹ năng sống, văn hóa ứng xử cho đội ngũ nhà giáo và học sinh, sinh viên; chuẩn bị tốt các điều kiện cho đổi mới chương trình giáo dục phổ thông”. Để thực hiện chủ đề này, mỗi cán bộ quản lý, giáo viên của nhà trường luôn tích cực đổi mới về tư tưởng nhận thức. Song song với nhiệm vụ nâng cao chất lượng giáo duc là vấn đề rèn nền nếp, đạo đức cho học sinh. Một yếu tố giúp cho việc thực hiện tốt chủ đề của năm học đó chính là môi trường học tập của các em. Xuất phát từ yêu cầu của xã hội và thực tiễn của nhà trường, tôi đã luôn suy nghĩ và trăn trở để làm sao có thể xây dựng được môi trường học tập tích cực có hiệu quả. Sau một thời gian thực nghiệm, tôi đã mạnh dạn nghiên cứu và áp dụng sáng kiến này. 2. Thực trạng về môi trường học tập của học sinh ở trường tiểu học thị trấn Tân An * Thuận lợi: Ban giám hiệu, đặc biệt là đồng chí Hiệu trưởng luôn quan tâm đến việc tạo cảnh quan môi trường sư phạm trong trường, trong lớp học. Hướng dẫn, tư vấn các lớp cách trang trí tạo môi trường học tập đầy hứng thú cho học sinh. Như có góc trưng bày sản phẩm của học sinh, góc nội quy của lớp để các bạn trong lớp thực hiện,.. Môi trường học sinh có ý thức tốt hơn
3. 5 Để thực hiện tốt việc đổi mới phương pháp dạy học, ngay từ đầu năm học, nhà trường đã bồi dưỡng cho giáo viên về dạy học theo chuẩn kiến thức kỹ năng, cách nhận xét giờ dạy thông qua việc phân tích biểu hiện học tập của học sinh. Giáo viên tích cực ứng dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy, sử dụng có hiệu quả thiết bị phương tiện dạy và học nên chất lượng giờ dạy được nâng lên. Nhiều học sinh bộc lộ năng lực tự quản, năng lực giao tiếp rất tốt. Hầu hết các em học sinh đều ngoan, có ý thức học tập tốt, có nhiều học sinh giỏi chăm ngoan, luôn có ý thức vươn lên trong học tập. Các em đều học tập trung tại một điểm trường nên thuận lợi cho việc học tập và tham gia các hoạt động ngoài giờ lên lớp của nhà trường, của Đoàn Đội. Học sinh có đầy đủ đồ dùng học tập và trang thiết bị phục vụ học tập như: sách giáo khoa, vở bài tập, tài liệu tham khảo, máy tính nối mạng... Nhà trường và giáo viên đã tổ chức nhiều hoạt động trải nghiệm sáng tạo cho học sinh. Vì vậy mà các em đã mạnh dạn, tự tin hơn trong giao tiếp. Mặt khác, trình độ dân trí của thị trấn Tân An khá đồng đều, nền kinh tế xã hội phát triển. Đảng bộ, chính quyền địa phương và đông đảo quần chúng nhân dân đều quan tâm đến sự nghiệp giáo dục, quan tâm đến nhà trường. Đa số cha mẹ học sinh quan tâm đến việc học tập và rèn luyện của con em mình và có tinh thần phối hợp tốt với nhà trường. Nhà trường có bếp ăn bán trú và phụ huynh ở xa có thuê xe ô tô đưa đón thuận tiện cho việc đi học đúng giờ và đảm bảo an toàn cho học sinh. * Khó khăn: Chất lượng học sinh ở trong lớp chưa đồng đều, khả năng tự học tập và hoạt động nhóm của học sinh hiệu quả chưa cao, một số em ý thức học tập chưa tốt chưa tập trung chú ý trong giờ học nên việc đổi mới phương pháp dạy học lấy học sinh làm trung tâm còn hạn chế. Học sinh thiếu tự tin khi trình bày ý kiến, chưa tích cực trong các hoạt động học tập, còn ỷ lại vào thày cô và các bạn nên việc tiếp thu kiến thức một cách thụ động, máy móc, không khắc sâu. Một số học sinh có hoàn cảnh gia đình khó khăn, hoàn cảnh éo le, một số học sinh có bố mẹ là công nhân làm việc trong khu công nghiệp hoặc đi làm xa đặc thù công việc vất vả và có ít thời gian quan tâm đến việc học tập của con em mình nên đã ảnh hưởng đến việc học tập của các em. Cụ thể lớp 5C có em Nguyễn Hướng Minh Nhân ở Tổ dân phố Long Trì, bố mẹ bỏ nhau nên lúc thì em ở cùng ông bà ngoại, khi thì ở cùng mẹ. Vẻ mặt lúc nào cũng buồn buồn, đôi khi trong lớp em không tập trung. Hay em Phạm Hải Niên ở Tổ dân phố Hương, gia đình thuộc hộ nghèo. Bố em sức khỏe không tốt, thỉnh thoảng đi phụ vữa. Mẹ em bị ngọng, ở nhà làm ruộng, nuôi lợn. Bố mẹ nuôi hai anh em ăn học đã khó khăn nay mẹ lại sinh thêm một em nữa lại càng khó khăn hơn. Ăn uống không đủ chất, học lớp 5 mà em chỉ nhỏ bé như học sinh lớp 2. Nhận thức chậm lại không được bố mẹ nhắc nhở, hỗ trợ khi học ở nhà nên đến lớp em tiếp thu bài rất khó khăn.
4. 6 Các em đến trường luôn gặp khó khăn về giao thông vì tuyến đường 299 còn rất chật chội vào giờ cao điểm. Vì vậy, các em mất nhiều thời gian hơn khi đến trường hoặc phải nhờ ông bà, bố mẹ đưa đi. Như vậy, ngay chính những người làm công tác giáo dục như chúng ta cũng cần thay đổi cách nhìn với học sinh. Tin tưởng vào các em, cho các em làm theo ý thích, chúng ta chỉ định hướng các hoạt động và tham gia trợ giúp khi học sinh cần. 3. Các giải pháp Lớp học là nơi học sinh có những thử nghiệm khác nhau và từ đó hình thành kiến thức cũng như phát triển các kĩ năng của mình. Do vậy, trong giờ học, học sinh cần trình bày ý kiến, quan điểm của mình một cách thẳng thắn. Ngay cả khi những ý kiến đó là sai thì cũng không sao, thậm chí chúng ta nên hoan nghênh điều đó bởi vì học sinh luôn học được những điều mới mẻ từ những lỗi mình mắc phải. Chúng ta phải làm sao khuyến khích học sinh trình bày ý kiến không chút do dự. Để làm được điều này, chúng ta phải nỗ lực tạo môi trường học tập tốt cho học sinh trong lớp. Khi môi trường học tập thoải mái sẽ kích thích được hưng phấn trong công việc nhất là với học sinh, chúng thấy hết ngại trong giao tiếp, sẵn sàng chia sẻ những điều mình muốn nói, thấy tự tin hơn, hứng thú hơn với những công việc mình làm và sẽ nỗ lực, cố gắng làm bằng xong công việc ấy. Học sinh chỉ tích cực hoạt động khi chúng thấy thích, thấy hứng thú với công việc của mình làm. Ngược lại nếu trẻ thấy chán nản thì trẻ sẽ không muốn làm bất cứ việc gì lúc này mà chúng ta giao việc, ép trẻ làm bằng sức mạnh và quyền lực cho dù trẻ có thực hiện do chúng sợ bị kỉ luật, khiển trách thì thái độ làm việc của chúng cũng thường thụ động và tiêu cực chứ không tích cực điều này chúng ta vẫn thường bắt gặp trên các tiết học mà giáo viên dạy theo hướng truyền đạt hết kiến thức của mình đề ra theo kế hoạch bài học đã được định sẵn không quan tâm xem học sinh tiếp thu được đến đâu? Chúng làm việc như thế nào? Cần mình giúp đỡ gì? Điều này đã được rất nhiều nhà làm công tác giáo dục quan tâm và chia sẻ. Qua dự giờ, phân tích tiết học kết hợp với thực trạng của học sinh ở trường, bằng những vốn kiến thức tôi tham khảo qua việc nghiên cứu mục tiêu các môn học ở bậc tiểu học và phương pháp dạy học lấy học sinh làm trung tâm, lắng nghe những chia sẻ từ học sinh, phụ huynh và đồng nghiệp và từ thực tế những công việc mà tôi đã áp dụng trong quá trình giảng dạy trên lớp, tôi thấy để giúp học sinh có một môi trường học tập có hiệu quả cần đảm bảo những yếu tố sau: 3.1. Cần tạo không gian lớp học gần gũi, thân thiện với học sinh Ngay từ đầu năm học, khi được nhận lớp, nhận học sinh, tôi đã tìm hiểu tình hình lớp, tìm hiểu hoàn cảnh của từng học sinh. Tôi tiến hành phân chỗ ngồi, một em nam với một em nữ, một em học khá với một em học kém hơn. Sao cho khi tổ
5. 7 chức các hoạt động học nhóm vẫn đảm bảo trong nhóm có đủ trình độ năng lực học sinh, để các em có sự trợ giúp, tương tác lẫn nhau trong học tập. Không gian phòng học lớp 5C Tiếp theo, tôi nghĩ đến việc tạo cảnh quan sư phạm xanh - sạch - đẹp, xây dựng môi trường giáo dục “an toàn - thân thiện”. Thế là tôi cùng tất cả các học sinh trong lớp bắt tay vào trang trí lớp học phù hợp với đặc điểm sinh lý của các em. Mỗi em đều được góp công sức và nêu lên những ý tưởng sáng tạo của mình để trang trí cho lớp học.v Các em học sinh đang thống nhất các nội quy của lớp
6. 8 Nội quy lớp 5C đã hoàn thành Tôi luôn nhắc các em kê bàn ghế ngay ngắn, sạch sẽ, gọn gàng để dễ dàng đi lại, trao đổi khi các hoạt động học tập được diễn ra. Các mảng trang trí lớp học chủ yếu phục vụ cho học sinh. Làm sao để cuốn hút học sinh có nhu cầu đọc, tham khảo, tìm hiểu các thông tin ở các mảng này. Góc trang trí Vườn Tiếng Anh
7. 9 Vườn Tiếng Anh được các em trang trí khá sáng tạo giúp các em nhớ nhanh các từ mới, hiểu hơn về các chủ đề , nắm chắc các mẫu câu đã học. Thư viện thân thiện của lớp 5C Góc thư viện được sắp xếp khoa học giúp các em nhanh chóng lựa chọn được cuốn sách mình cần. Góc trang trí của lớp 5C
8. 10 Góc trang trí kỹ năng sống PoKi nhắc các em cần học và trải nghiệm kỹ năng sống ở mọi lúc, mọi nơi. Giúp các em rèn luyện kỹ năng tư duy, cách ứng xử trong đời sống, kỹ năng xử lý tình huống để các em có thể tự phát triển về nhận thức cũng như nhân cách bản thân sau này. Không khí lớp học xanh, sạch đẹp, an toàn, thân thiện là yếu tố quan trọng góp phần thu hút trẻ đến trường, đến lớp, góp thêm cho lớp học một luồng không khí thân thiện, thoải mái, sinh động, rèn luyện kĩ năng sống cho học sinh. Nó tạo cho các em nhận thức về cái đẹp và có ý thức gìn giữ trường lớp của mình sạch đẹp. Không chỉ ngoài sân trường mới cần có cây xanh mà ngay trong lớp cũng cần có đủ ánh sáng, cây xanh, tạo không khí thân thiện, gần gũi với thiên nhiên. Cửa sổ phòng học lớp 5C
9. 11 Học sinh đang chăm sóc cây 3.2. Chuẩn bị hệ thống thiết bị, đồ dùng dạy học khi lên lớp Sự lựa chọn và sử dụng đồ dùng dạy học có hiệu quả trong các hoạt động dạy học là hết sức quan trọng. Đặc biệt, đối với các môn Khoa học, Lịch sử và Địa lí, việc sử dụng công nghệ thông tin, các thiết bị nghe nhìn vào tổ chức các hoạt động dạy học sẽ tạo hứng thú học tập cho các em. Khi tiến hành tổ chức các hoạt động học tập, tôi luôn nghiên cứu, lập kế hoạch cho từng hoạt động xem ở hoạt động này cần đồ dùng dạy học nào hỗ trợ. Sự lựa chọn và sử dụng chúng có hiệu quả trong các hoạt động dạy học là hết sức quan trọng. Ví dụ, khi dạy bài "Lắp mạch điện đơn giản" - Khoa học lớp 5. Đồ dùng dạy học ở đây là: pin, bóng đèn, dây điện. Tổ chức hoạt động 1: Tìm cách thắp sáng bóng đèn (không cho học sinh mở sách giáo khoa). Tôi đã tổ chức cho học sinh hoạt động nhóm 4. Tôi đưa quả pin cho học sinh quan sát thật nhanh, rồi cất đi ngay. Hỏi em nhìn thấy cái gì nào? Và cứ thế tiếp tục cho đến khi học sinh nhận biết hết pin, bóng đèn, dây dẫn thì dừng lại. Sau khi học sinh nhận biết: Pin, bóng đèn, dây dẫn xong, tôi yêu cầu học sinh làm thế nào cho bóng đèn sáng? Học sinh giải thích... Sau đó thực hành lắp mạch điện đơn giản (HĐ2) 3.3. Cách ứng xử của giáo viên trong giờ học Chú ý lắng nghe học sinh phát biểu ý kiến
10. 12 Như chúng ta đã biết chia sẻ ý tưởng giữa các bạn cùng lớp là có ích. Tuy nhiên điều này không dễ dàng thực hiện bởi vì muốn chia sẻ có hiệu quả thì chúng ta phải trình bày rõ ràng và lắng nghe người khác nói. Khi tôi quan sát các hoạt động học nhóm của học sinh thấy thông thường các em tranh nhau phát biểu ý kiến và không em nào chịu lắng nghe bạn nói cả. Để làm cho học sinh chú ý lắng nghe người khác nói, thì trước hết chính bản thân tôi cũng phải lắng nghe từng học sinh phát biểu. Tôi rèn cho học sinh thói quen lắng nghe bạn chia sẻ qua từng tiết dạy. Ban đầu cũng rất khó khăn và mất nhiều thời gian. Dần dần các em cũng hình thành thói quen, đợi bạn phát biểu, chia sẻ hết, nếu có ý kiến bổ sung mới giơ tay xin phát biểu. Như vậy, lớp học trật tự mà tiết học lại không bỏ sót một ý kiến nào, vẫn phát huy hết năng lực của các em. Giáo viên chú ý lắng nghe học sinh giải thích Học sinh lớp 5C đang chăm chú lắng nghe bạn chia sẻ ý kiến
11. 13 Tìm mối liên hệ giữa các ý kiến của học sinh Sau khi lắng nghe học sinh phát biểu, tôi luôn xem ý kiến đó có liên hệ với nội dung bài học như thế nào. Nếu không, học sinh trong lớp sẽ không chú ý tới ý kiến đó và bắt đầu phát biểu hết ý này đến ý khác. Tìm ra được mối liên hệ giữa một ý kiến với nội dung bài là điều rất quan trọng làm cho ý kiến đó có giá trị. Nếu ý kiến của học sinh có mối liên hệ với nội dung tôi đáp lại lời của học sinh đó là: “Đúng, đây là một ý kiến hay. Ý kiến của em dựa vào nội dung của đoạn 1 trong bài đúng không ?” Sau thông tin phản hồi đó các em hiểu được tại sao bạn đó lại trả lời như vậy và các em cảm thấy dễ dàng tiếp tục phát biếu ý kiến hơn. Còn nếu ý kiến đó có mối liên hệ với các ý kiến khác thì tôi nói “Cô đã nghe có bạn ... phát biểu ý kiến tương tự của em rồi đấy. Vậy em cho cả lớp biết điểm khác nhau giữa ý kiến của em và của bạn được không? Em hãy giải thích thêm xem nào ?”. Hoạt động này làm cho phương hướng của bài học trở nên rõ ràng hơn và cũng giúp các em cảm thấy dễ dàng tiếp tục phát biểu ý kiến của mình hơn. Quan sát học sinh trong giờ học: Trước đây, tôi thường hay tập trung ánh mắt vào những học sinh khá giỏi hoặc học sinh cá biệt trong lớp. Khi đã thật sự bất lực trước học sinh cá biệt thì giáo viên thường bỏ chúng ra khỏi tầm quan sát, rồi tập trung vào những học sinh tích cực. Phần lớn những học sinh không có gì nổi bật sẽ bị tôi “lướt nhanh”, gạt ra tầm quan sát. Trong suốt khoảng thời gian bị lãng quên đó, không ít em đã âm thầm nỗ lực, muốn thay đổi bản thân để gây ấn tượng với tôi. Song những cánh tay giơ lên rụt rè, ánh mắt ngượng nghịu của chúng vẫn tiếp tục nằm ngoài tầm quan sát của tôi. Và tôi thấy các em đó sẽ thực sự thất vọng và chúng cảm thấy mất niềm tin vô cùng. Vì thế, một nguyên tắc quan trọng để hiểu học sinh là “Hãy mở rộng tầm mắt, mở rộng tâm hồn để quan sát tất cả các em và đoán nhận những thay đổi dù là nhỏ nhất ở mỗi học sinh của mình”. Bây giờ,khi bước vào lớp học, tôi lướt ánh mắt qua tất cả các gương mặt thân yêu, lắng nghe những âm thanh có trong lớp học xem có biểu hiện gì “bất thường” hay không. Khi dạy học, tôi tập trung quan sát thái độ của học sinh thể hiện qua nét mặt, hành vi: thích thú, tích cực hay chán nản. Quan sát kĩ năng thực hiện nhiệm vụ học tập của các em để biết nhiệm vụ có vừa sức không, có hiểu lời hướng dẫn không, học sinh nào hứng thú, học sinh nào chưa hứng thú; hoạt động nào thu hút được học sinh tham gia; những học sinh nào tham gia tích cực, học sinh nào chưa tham gia tích cực; những học sinh nào có biểu hiện khác thường so với mọi ngày Từ việc quan sát chi tiết, tỉ mỉ như vậy tôi đã tìm ra nguyên nhân và có giải pháp điều chỉnh nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức dạy học cho phù hợp. Để các em “mỗi ngày đến trường là một ngày vui” thì bản thân tôi luôn tự phấn đấu, không ngừng học hỏi để trở thành tấm gương “đạo đức, tự học và sáng tạo”. Tôi luôn luôn lắng nghe các em bằng tất cả các giác quan, bằng tình thương