Sáng kiến kinh nghiệm Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy và học văn miêu tả Lớp 5

Nội dung tài liệu: Sáng kiến kinh nghiệm Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy và học văn miêu tả Lớp 5

1. 3 Phạm vi về không gian: Tại lớp 5C - Trường Tiểu học Cam Thượng Phạm vi về thời gian: Từ tháng 11 năm 2023 đến tháng 3 năm 2024 PHẦN II: NỘI DUNG CỦA SÁNG KIẾN 1. HIỆN TRẠNG VẤN ĐỀ: 1.1. Thực trạng đối với giáo viên a. Thuận lợi - 100% đội ngũ giáo viên trong nhà trường có trình độ chuyên môn chuẩn, trên chuẩn. Giáo viên lâu năm đã tích lũy được nhiều kinh nghiệm qua nhiều năm giảng dạy. Giáo viên trẻ sáng tạo, năng động, ham học hỏi. - Sự chỉ đạo chuyên môn của PGD, chuyên môn nhà trường có vai trò tích cực, giúp giáo viên dạy đúng nội dung, chương trình phân môn Tập làm văn. - Qua các tiết dạy mẫu, các tiết chuyên đề, các cuộc thi đã có nhiều giáo viên thành công khi dạy Tập làm văn. - Qua các phương tiện thông tin đại chúng như tivi, sách, báo,...giáo viên tiếp cận được với phương pháp đổi mới khi dạy học Tập làm văn. b. Hạn chế - Tiếng Việt là một môn học tương đối khó, nhất là phân môn Tập làm văn đòi hỏi người giáo viên phải có kiến thức sâu rộng, phong phú, cần phải có vốn sống thực tế. Người giáo viên phải biết kết hợp các phương pháp linh hoạt khi giảng dạy và biết gợi mở óc tò mò, khả năng sáng tạo, độc lập của học sinh giúp các em viết thành văn bản, ngôn ngữ thật không dễ dàng. 1.2. Thực trạng đối với học sinh a. Thuận lợi: - Môn Tiếng Việt nói chung và phân môn Tập làm văn nói riêng có nội dung phong phú, có cả kênh hình và kênh chữ, trang thiết bị dạy học hiện đại, hấp dẫn học sinh, phù hợp với tâm lý lứa tuổi. - Các em đã được làm quen và hình thành kĩ năng viết câu văn, đoạn văn ngắn từ lớp 2. Đây là cơ sở giúp các em học tốt phân môn Tập làm văn lớp 4 – thể loại văn miêu tả. b. Hạn chế: - Do đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi, các em nhanh nhớ nhưng cũng mau quên, mức độ tập trung thực hiện các yêu cầu của bài học chưa cao. - Kĩ năng quan sát của các em ở mức trung bình. - Vốn từ vựng của học sinh chưa nhiều cũng ảnh hưởng đến việc thực hành độc lập. Cụ thể là: các em viết câu văn rời rạc, chưa logic, thiếu liên kết, tính sáng tạo khi viết văn chưa cao. Một số học sinh viết bài văn bố cục chưa rõ ràng, sử dụng dấu câu chưa hợp lý, sử dụng hình ảnh gợi tả chưa linh hoạt, sinh động. - Chương trình phân môn Tập làm văn lớp 4 hiện đang học thể loại văn miêu tả, nhìn chung các em đã nắm được cấu trúc một bài văn miêu tả nhưng bài làm của các em còn viết theo một lối mòn khuôn sáo, kém hấp dẫn, ít cảm xúc và nghèo hình ảnh. Đặc biệt các em chưa biết sử dụng các biện pháp tu từ, các biện pháp nghệ thuật như so sánh, nhân hóa,... Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy và học văn miêu tả lớp 5h￿p b￿i: Hoatieu.vn
2. 4 Với những thuận lợi và khó khăn trên, tôi tiến hành khảo sát chất lượng môn Tập làm văn lớp 4. Đề bài: Tả một cây hoa hoặc cây ăn quả mà em thích. Thời điểm khảo sát/Số học sinh đạt Cuối Nội dung cần đạt Khi chưa áp Giữa học học dụng đề tài kì II kì II SL TL SL TL - Còn nhiều lúng túng khi lập dàn bài và viết 9 25.7% bài văn đơn giản - Biết lập dàn bài, viết bài văn đủ 3 phần. 18 51.4% -Viết được bài văn hay, biết bám vào các hình ảnh, kết hợp sự sáng tạo, sử dụng biện 5 14.2% pháp tu từ đơn giản của cá nhân Hứng thú học tập 3 8.5% Qua bảng tổng kết trên cho thấy chất lượng học văn miêu tả của học sinh còn thấp, nhiều học sinh còn có nhiều hạn chế trong việc viết văn. Đa số học sinh trong lớp đều viết những bài văn ngắn thậm chí là rất ngắn, ít hình ảnh, câu chưa đủ thành phần,.... 1.2 Nguyên nhân hạn chế: * Đối với học sinh: - Bản thân các em chưa có kĩ năng viết một bài văn miêu tả, vốn từ nghèo nàn, lời văn sơ lược, đơn giản và không có cảm xúc chân thực. - Học sinh thiếu sáng tạo, hay vay mượn tình ý của người khác ( thường là của một bài văn mẫu). Nói cách khác, học sinh thường dựa vào bài mẫu và viết lại y nguyên thành bài của mình mà không quan tâm đến yêu cầu đề bài. Với cách làm như vậy, các em không hề biết đến đối tượng được miêu tả, không quan sát và không có cảm xúc gì về chúng. Do vậy, hầu như bài văn của nhiều em đều na ná như nhau. - Miêu tả hời hợt, chung chung, không có sắc thái riêng biệt nào của đối tượng được miêu tả. Học sinh chưa biết cách kết hợp các biện pháp nghệ thuật đã học như so sánh, nhân hóa,...khiến cho bài viết chưa được sinh động. - Học sinh không được quan sát hoặc không biết cách quan sát nên không có nhận xét gì cụ thể về đối tượng được miêu tả. Bên cạnh đó cũng có thể khẳng định rằng khả năng tư duy, diễn đạt của các em còn hạn chế. * Đối với giáo viên: - Điều đầu tiên tôi nhận thấy là: chủ yếu do kiến thức về phân môn Tập làm văn của mình còn nhiều hạn chế. - Bản thân tôi do kinh nghiệm giảng dạy và vốn kiến chưa phong phú nên đôi khi giảng dạy còn phụ thuộc vào các bài văn mẫu hoặc cho học sinh chép Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy và học văn miêu tả lớp 5h￿p b￿i: Hoatieu.vn
3. 5 văn ( nếu gặp đề tương tự thì có thể chép) nhằm đảm bảo chất lượng bài kiểm tra. - Kinh nghiệm giảng dạy của bản thân về quan sát, tìm ý chưa nhiều. - Chưa có cách phát huy tối đa năng lực học tập và cảm thụ văn học của học sinh; chưa bồi dưỡng được cho các em lòng ham thích học môn Tiếng Việt. Xuất phát từ các thực trạng và nguyên nhân trên, đồng thời thấy rõ vai trò, nhiệm vụ của một giáo viên đang đứng trên bục giảng, tôi đã tự trau dồi kiến thức dạy học của bản thân hàng ngày. Và tôi cũng mạnh dạn đưa ra một số biện pháp rèn viết văn miêu tả cho học sinh lớp 4. 2. MÔ TẢ SÁNG KIẾN * Biện pháp 1: Rèn kĩ năng quan sát cho học sinh Văn miêu tả mang tính chất thông báo thẩm mỹ, dù miêu tả bất kỳ đối tượng nào , dù có bám sát thực tế đến đâu thì miêu tả cũng không bao giờ là sự sao chép, chụp ảnh lại những sự vật hiện tượng một cách máy móc mà là kết quả của sự nhận xét, tưởng tượng, đánh giá hết sức phong phú. Đó là sự miêu tả thể hiện được nét riêng biệt của mỗi người. Văn miêu tả không hạn chế sự tưởng tượng, không ngăn cản sự sáng tạo của người viết nhưng như vậy không có nghĩa là cho phép người viết “ bịa” một cách tùy ý. Muốn tả hay, tả đúng thì phải tả chân thật, giáo viên cần uốn nắn để học sinh tránh thái độ giả tạo, giả dối, bệnh công thức sáo rỗng, thói già trước tuổi. Để làm được điều đó, học sinh cần phải đảm bảo yêu cầu quan sát đối tượng được tả một cách tỉ mỉ. - Quan sát tổng thể đối tượng; chú ý cả ở trạng thái động và tĩnh; quan sát bằng tất cả các giác quan thính giác, thị giác, xúc giác và cảm giác,... - Nếu tả cảnh: cần quan sát tỉ mỉ từng phần ( bộ phận) của cảnh theo trình tự hợp lí (Ví dụ: Từ ngoài vào trong, từ bộ phận chủ yếu đến các bộ phận thứ yếu), hoặc sự thay đổi của cảnh theo thời gian (Ví dụ: sáng, trưa, chiều, tối). a) Tả theo trình tự không gian Từ quan sát toàn bộ đến quan sát từng bộ phận và ngược lại. Từ xa đến gần, từ trên xuống dưới, từ ngoài vào trong, từ trái qua phải....hoặc ngược lại. Trình tự này thường được vận dụng khi miêu tả loài vật, cảnh vật, đồ vật, cây cối nói chung. Tả từ dưới lên trên: - Ví dụ: “ Cây hồi thẳng, cao, tròn xoe. Cành hồi giòn, dễ gãy hơn cả cành khế. Quả hồi phơi mình xòe lên ngọn lá đầu cành”. ( Rừng hồi xứ Lạng, Tô Hoài) Tác giả đã quan sát rất tinh tế về cây hồi, rồi quả hồi và cuối cùng là lá hồi theo trình tự từ dưới lên trên. Dùng lối miêu tả tĩnh với những tính từ ( thẳng, cao, tròn xoe, gi, dễ gãy,...), đùng cách nói nhân hóa quả sồi phơi mình làm cho sự miêu tả thêm gần gũi, sinh động. Tả từ ngoài vào trong: - Ví dụ: “ Cái vành, cái áo đều làm bằng nan tre. Hai cái tai nó bằng tre già màu nâu. Mỗi tai có một cái lỗ tròn xoe. Lúc nào tai cùng tỉnh táo để nghe Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy và học văn miêu tả lớp 5h￿p b￿i: Hoatieu.vn
4. 6 ngóng. Cối có hai hàm răng bằng gỗ dẻ. U gọi là dăm. Răng có nhiều, ken vào nhau”. ( Cái cối tân, Sách giáo khoa Tiếng Việt 4 – tập 1) Tả từ xa đến gần: Ví dụ: “... Tôi vội ra khoang trước nhìn. Xa xa từ vệt rừng đen, chim cất cánh tua tủa bay lên, giống hệt đàn kiến từ trong lòng đất chui ra, bò li ti đen ngòm trên da trời. Càng đến gần, những đàn chim bay đen kít trời....Mỗi lúc tôi càng nghe tiếng chim kêu náo động như tiếng xúc những rổ đồng tiền...” ( Trích Đất rừng phương Nam – Đoàn Giỏi) b) Tả theo trình tự thời gian: Quan sát diễn biến của thời gian từ lúc bắt đầu đến khi kết thúc, từ mùa này sang mùa khác, từ tháng này sang tháng khác....Cái gì xảy ra trước ( có trước) thì miêu tả trước, cái gì xảy ra sau ( có sau) thì miêu tả sau. Trình tự này thường được vận dụng trong bài văn tả cảnh sinh hoạt của người. Ví dụ: “..... Buổi chiều, xe dừng lại một thị trấn nhỏ, nắng phố huyện vàng hoe. Những em bé H’mông, những em bé Tu Dí, Phù Lá cổ đeo móng hổ, quần áo sặc sỡ đang chơi đùa trước cửa hàng. Hoàng hôn, áp phiên của phiên chợ thị trấn, người ngựa dập dìu trong sương núi tím nhạt...” ( Đường đi Sa Pa, Nguyễn Phan Hách, TV4, Tập 2) c) Tả theo trình tự tâm lý: Thấy đặc điểm gì nổi bật, thu hút bản thân, gây cảm xúc mạnh cho bản thân ( buồn, vui, yêu, ghét,...) thì tập trung quan sát trước, tả trước, các bộ phận khác quan sát sau, tả sau,... Trình tự này thường được vận dụng khi tả đồ vật, tả loài vật, tả người. Chỉ cần miêu tả những điểm nổi bật nhất , không nhất thiết phải tả đầy đủ, chi tiết, như nhau tất cả các đặc điểm của đối tượng. Ví dụ: “ Sầu riêng là loại trái quý của miền Nam. Hương vị của nó hết sức đặc biệt, mùi thơm đậm, bay rất xa....Hoa sầu riêng trổ vào cuối năm...Hoa đậu từng chùm, màu trắng ngà...Đứng ngắm cây sầu riêng, tôi cứ nghĩ mãi về dáng cây kì lạ này. Thân nó khẳng khiu, cao vút, cành ngay thẳng đuột...”. ( Sầu riêng, Mai Văn Thọ, TV4, tập 2) Chú ý phát hiện những đặc điểm riêng, phân biệt đối tượng được tả với đối tượng khác cùng loại. Tuy vậy trong quá trình hướng dẫn các em quan sát, giáo viên phải đồng thời khéo léo gợi mở để các em huy động vốn sống, khả năng tưởng tượng và cảm xúc để giúp cho việc quan sát được tốt hơn. Muốn làm văn miêu tả trước hết các em phải biết có cái gì để viết, để tả. Muốn tả đúng, tả hay phải quan sát. Giáo viên phải hướng dẫn các em tập quan sát, cách quan sát để tìm ra cái mới, cái riêng. Quan sát để thấy được màu sắc khác nhau, hương vị khác nhau, đặc điểm, tính chất khác nhau. Từ đó có những sáng tạo độc đáo, không giống nhau mà chân thật. Ví dụ: - Quan sát ánh trăng: Khi vui em thấy trăng cười, mời gọi hay nô đùa với em. Khi buồn, em lại thấy trăng trầm tư lặng lẽ, muốn chia sẻ. Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy và học văn miêu tả lớp 5h￿p b￿i: Hoatieu.vn
5. 7 - Quan sát gió: Khi gió thổi nhẹ có em thấy vuốt ve, vỗ về miên man trên da thịt, có em lại thấy gió thầm thì trò chuyện, gió hát ru,... - Quan sát cơn mưa mùa hạ: có em thấy mây dày đặc hơn, quánh lại với nhau và như hạ thấp xuống . Rồi đột nhiên: rào rào....Mưa đổ xối xả. Có em thấy mây phía đông ùn ùn kéo đến. Hạt mưa bắt đẩu rơi, những hạt nước mưa thật to lộp bộp rơi xuống mái nhà. Có em thấy mưa tuôn rào rào, xối xả trên mái nhà, mặt đường, muôn nghìn hạt mưa đổ xuống. Trong quan sát, giáo viên cần hướng dẫn các em quan sát sự vật ở nhiều thời điểm, hoàn cảnh, trạng thái, nhiều hoạt động khác nhau để tìm ra cái riêng, cái mới trong văn miêu tả. Ví dụ: Quan sát con vật: Quan sát con mèo ngủ, sưởi nắng, bắt chuột, rình mồi, khi leo cây để thấy được những nét khác nhau từ ánh mắt, bước đi, cách vẫy đuôi, tiếng kêu,...của nó cụ thể hơn nữa. Bình thường con mèo kêu meo meo nhưng khi đánh nhau, khi vồ chuột và cả khi sợ nó lại kêu ngao....gừ....Mèo ngủ cũng có nhiều cách ngủ, khi thì cắm đầu xuống giấu hai chân trước, khi lại ngửa mặt, vểnh râu lên. Trời nóng, lạnh, khi ốm, khỏe mèo có những chỗ ngủ, cách nằm ngủ khác nhau. * Biện pháp 2: Cung cấp vốn từ và giúp học sinh biết cách dùng từ đặt câu, biết sử dụng các biện pháp nghệ thuật khi miêu tả. Muốn một bài văn hay, có “ hồn”, có chất văn thì các em phải có vốn từ ngữ phong phú và phải biết cách lựa chọn từ ngữ khi miêu tả cho phù hợp. Chính vì vậy, giáo viên cần cung cấp vốn từ cho các em khi dạy tập đọc, luyện từ và câu và cả trong khi dạy các môn khác hay trong những buổi nói chuyện, trong các tiết sinh hoạt. Có thể hướng dẫn các em làm sổ tay văn học theo các chủ đề, chủ điểm, khi có một từ hay, một câu văn hay các em ghi vào sổ tay theo từng chủ điểm và khi làm văn có thể sử dụng một cách dễ dàng. Giáo viên cần tiến hành theo mức độ yêu cầu tăng dần, bước đầu chỉ yêu cầu học sinh đặt câu đúng, song yêu cầu cao hơn là có sử dụng biện pháp so sánh, nhân hóa, có dùng những từ láy, từ ngữ gợi tả hình ảnh, âm thanh hay những từ biểu lộ tình cảm. - Khi làm một bài văn miêu tả con mèo, chúng ta cần miêu tả: + Chú ta có cái đuôi thon dài như một cái măng ngọc: Giáo viên hỏi: Em có nhận xét gì về câu cách đặt câu của bạn? HS nhận xét: bạn đã sử dụng phép so sánh để so sánh cái đuôi mèo như cái măng ngọc. Giáo viên cho học sinh thảo luận nhóm đôi tìm câu khác để miêu tả cái đuôi của chú mèo sao cho sinh động hơn: - Lúc chú ngồi, hai chân sau xếp lại, hai chân trước chồng lên, đăm chiêu nhìn và nghe ngóng, cái đuôi mềm mại, phe phẩy như làm duyên. - Hay: Cái đuôi dài chấm điểm đen phe phướt thướt tha cùng với tấm thân thon dài, mềm mại, uyển chuyển trông thật đáng yêu. Như vậy, cùng là miêu tả bộ lông của chú gà trống, cái đuôi của chú mèo nhưng những câu văn sử dụng biện pháp nhân hóa, so sánh, có dùng những từ ngữ gợi tả, gợi cảm như các câu trên thì hiệu quả khác hẳn. Ta thấy miêu tả như Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy và học văn miêu tả lớp 5h￿p b￿i: Hoatieu.vn
6. 8 vậy vừa sinh động, tinh tế, vừa rất tình cảm và sẽ cuốn hút người đọc, người nghe. * Biện pháp 3 : Hướng dẫn học sinh viết các đoạn của bài văn miêu tả Bài văn không thể thiếu phần mở bài, kết bài. Những phần này thường thu hút người đọc, người nghe chú ý cách đặt vấn đề và cách cảm nghĩ về vấn đề mà người trình bày. Chính vì vậy, việc rèn luyện cho học sinh xây dựng một đoạn văn mở bài và kết bài là rất cần thiết a) Hướng dẫn học sinh viết đoạn mở bài : Có hai cách mở bài mà học sinh được học đó là mở bài trực tiếp và mở bài gián tiếp. Không nhất thiết phải gò bó học sinh làm theo cách mở bài nào mà để các em tự chọn cho mình cách mở bài hợp lý và phù hợp nhất với khả năng của từng em. Mở bài gián tiếp có thể xuất phát từ một vấn đề mình cần nói tới, có thể bắt đầu bằng những câu thơ, những câu hát,... nhưng phải bám sát vào bài của mình sau đó cho các bạn nhận xét. Chẳng hạn, với bài tả con mèo, một học sinh mở bài: “ Hè vừa rồi, mẹ em đi chợ mua được mội con mèo tam thể. Chú ta là thành viên thứ 5 của gia đình em, nay đã được bốn tháng.” - Giáo viên nêu câu hỏi: Đây là cách mở bài nào? ( trực tiếp) - Giáo viên yêu cầu học sinh nêu cách mở bài khác sinh động hơn: “ Nhà em đã từ lâu không có một chú chuột nào dám bén mảnng tới vì có một chú lính gác cừ khôi, đó chính là chú Mướp. Mướp ta là con mèo mẹ em mua ở chợ, chú ta đã được một năm tuổi, nó thật hiền dịu nhưng cũng thật tinh nhanh.” Hay với đề bài văn miêu tả cây đa cổ thụ nơi làng quê, học sinh mở bài như sau: “ Ở đầu làng em có một cây đa cổ thụ nó dễ phải được một trăm năm tuổi. Cả làng gọi đó là cây đa ông Đạo, vì ông Đạo đã trồng nó, nhưng ông Đạo là ai, sống và chết từ bao giờ thì cả làng không ai nhớ cả.” Học sinh khác lại viết: “ Từ bến đò phía xa em đã nhìn thấy làng em. Phải qua một cánh đồng bao la, một con đường liên xã dài hơn hai cây số, em đã nhìn thấy làng quê yêu dấu: Cây đa cổ thụ in bóng xanh thẫm trên bầu trời. Mỗi lần đi xa về, em cám động tưởnh như cây đa làng quê đang giơ tay vẫy chào, đón đợi.” Từ các cách mở bài khác nhau các em nhận xét và tìm ra ý đúng, ý hay để mở bài một cách hợp lý nhất. b) Hướng dẫn học sinh viết đoạn thân bài Đây là phần quan trọng nhất của bài làm. Đối tượng (đồ vật, con vật, cây cối) được miêu tả một cách chi tiết theo một trình tự nhất định. Phần này có thể là một đoạn hoặc nhiều đoạn. Mỗi đoạn miêu tả một bộ phận của đồ vật, con vật hay một thời kì phát triển của một loài cây. Trong thân bài được chia ra nhiều ý, mỗi ý miêu tả một chi tiết của sự vật. Để tổ chức cho học sinh viết đoạn thân bài hiệu quả, tôi hướng dẫn các em phát triển các ý trên dàn bài đã làm thành từng đoạn văn hoàn chỉnh. Việc làm này song hành với việc lựa chọn từ ngữ, hình ảnh sinh động gợi cảm, Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy và học văn miêu tả lớp 5h￿p b￿i: Hoatieu.vn
7. 9 những từ đắt để lột tả đặc điểm của sự vật, hay sử dụng các biện pháp tu từ như nhân hóa, so sánh, điệp từ điệp ngữ ... cùng với việc sử dụng phép liên kết câu. - Tả đồ vật: Ví dụ: Đề bài: “ Tả một đồ chơi mà em thích”. Tôi cho các em làm theo các gợi ý sau: - Muốn miêu tả đồ vật, trước hết phải quan sát đồ vật đó là đồ vật gì ? ( búp bê, gấu bông, con quay, cái chong chóng,...) - Quan sát theo một trình tự hợp lí. + Nhìn bao quát + Quan sát từng bộ phận ( bên ngoài/ bên trong, bên trên/ bên dưới, bên trái/ bên phải, đầu/mình, chân tay,....) - Nên quan sát bằng nhiều giác quan + Dùng mắt để xem hình dáng, kích thước, màu sắc,...của đồ vật như thế nào. + Dùng tay để biết đồ vật mềm hay rắn, nhẵn nhụi hay thô ráp, nặng hay nhẹ. + Dùng tai để nghe đồ vật khi được sử dụng có phát ra tiếng động không, tiếng động ấy như thế nào. - Cố gắng tìm ra những đặc điểm riêng của đồ vật, phân biệt nó với những đồ vật khác, nhất là những đồ vật cùng loại. - Tả cây cối: Từ gợi ý của các bài văn mẫu, biết lập dàn ý miêu tả một cây ăn trái quen thuộc theo hai cách đã học: Tả lần lượt từng bộ phận của cây hoặc tả lần lượt từng thời kì phát triển của cây. c) Hướng dẫn học sinh viết đoạn kết bài: Kết bài là phần cuối cùng để hoàn thiện bài văn. Kết bài tuy chỉ là một phần nhỏ trong bài văn nhưng lại rất quan trọng bởi thể hiện được nhiều nhất tình cảm của người viết đối với đối tượng miêu tả. Thực tế cho thấy học sinh thường hay liệt kê cảm xúc của mình làm phần kết luận khô cứng, gò bó, thiếu chân thực. Chủ yếu các em thường làm kết bài không mở rộng , kết bài như vậy không sai nhưng không hay, chưa hấp dẫn người đọc. Vì vậy, đòi hỏi người giáo viên phải gợi ý để học sinh biết cách làm phần kết bài có mở rộng bằng cảm xúc của mình một cách tự nhiên thông qua những câu hỏi mở, sau đó cho các em nhận xét, sửa sai và chắt lọc để có được những bài kết hay. Ví dụ: Cây gạp có thể sống đến nghìn năm. Nó là nhân chứng thầm lặng của dòng đời. Cô giáo em nói thế. Đi học về, đứng trên bến đò, hoặc đi xa về, ngắm nhìn cây gạo, em thấy lòng bồn chồn, xôn xao. Cây gạo là hồn quê, tình quê vơi đầy. Văn chương không phải là sợ đúng, sai. Với làm văn đúng thôi chưa đủ mà phải thấm đượm cảm xúc của người viết. Song tình cảm là thứ không thích gò bó bắt buộc, tình cảm ấy phải chân thực, hồn nhiên, xuất phát từ chính tâm hồn các em. Bài văn không thể hay nếu thiếu cảm xúc của người viết, cảm xúc không chỉ bộc lộ ở phần kết bài mà còn thể hiện ở từng câu, từng đoạn của bài. Vì vậy, giáo viên cần chú ý rèn cho học sinh cách bộc lộ cảm xúc trong bài văn một cách thường xuyên liên tục, từ tiết đầu tiên của mỗi loại bài đến những tiết luyện tập xây dựng đoạn văn, tiết viết bài và ngay cả trong tiết trả bài nữa. Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy và học văn miêu tả lớp 5h￿p b￿i: Hoatieu.vn
8. 10 * Biện pháp 4: Hướng dẫn học sinh sử dụng kiến thức văn học qua các phân môn khác trong Tiếng Việt để làm giàu từ ngữ khi làm văn Khi dạy Tập làm văn, giáo viên cần hiểu rõ tính tích hợp giữa các phân môn trong Tiếng Việt như: Tập đọc, Kể chuyện, Chính tả, Luyện từ và câu, Tập viết để giảng dạy và tạo đà cho học sinh học tốt phân môn Tập làm văn. Mối quan hệ này thể hiện rõ trong cấu trúc Sách giáo khoa: các bài học được biên soạn theo chủ đề, chủ điểm, hai đơn vị học xoay quanh một chủ điểm ở tất cả các phân môn. Ví dụ: Khi dạy phân môn Luyện từ và câu - Học về câu kể Ai là gì ? học sinh hiểu tác dụng, cấu tạo của kiểu câu này, biết nhận ra nó trong đoạn văn và từ đó học sinh biết đặt câu kể Ai là gì ? để giới thiệu hoặc nêu nhận định về một con người, một vật: Chích bông là con chim rất đáng yêu. Hoa đào, hoa mai là bạn của mùa xuân. Sầu riêng là loại trái quý của miền Nam. - Nội dung của bài văn có hấp dẫn, có lôi cuốn được người đọc hay không một phần phụ thuộc vào hình thức biểu hiện bên ngoài của nó, đó chính là chữ viết.Vì vậy, muốn có bài văn hấp dẫn thì giáo viên chú ý rèn kĩ năng viết cho học sinh trong các giờ chính tả. Chính tả giúp học sinh viết đúng, viết nhanh, viết đẹp và trình bày rõ ràng, sạch sẽ. - Nếu như tập đọc rèn kỹ năng cảm thụ cho học sinh, chính tả rèn kĩ năng viết cho học sinh thì phân môn kể chuyện rèn kỹ năng nói hay nói cách khác là kỹ năng sản sinh văn bản dưới dạng nói của học sinh. Kể chuyện vừa bổi dưỡng tình cảm, giúp học sinh biết quý trọng người tốt, phê phán cái xấu, vừa giúp học sinh học tập cách miêu tả, cách diễn đạt trong mỗi câu chuyện. Ví dụ: Tuần 15: Chủ điểm: “ Tiếng sáo diều” Tập đọc: Bài Cánh diều tuổi thơ – Tiếng việt 4 – tập 1 – trang 146 Tác giả đã miêu tả cánh diều bằng nhiều giác quan. Mắt nhìn cánh diều mềm mại như cánh bướm, Tai nghe tiếng sáo diều vi vu.... Chính tả: Tiếng Việt 4 – tập 1 – trang 147 Bài tập 3: Miêu tả một trong các đồ chơi hoặc trò chơi nói ở bài tập 2 Bài tập này học sinh có thể miêu tả chiếc ô tô, tàu hỏa, chong chóng,... Kể chuyện: kể chuyện đã nghe, đã đọc – Tiếng việt 4 – Tập 1 trang 148 Bài tập 1: Hãy kể một câu chuyện mà em đã được học hay được nghe có nhân vật là những đồ chơi của trẻ em. Với đề bài này học sinh có thể kể những câu chuyện như: “ Chú lính chì dũng cảm – An đéc xen; Chú đất nung – Nguyễn Kiên,...” Tóm lại các phân môn của Tiếng Việt tuy mỗi phân môn có nội dung riêng, phương pháp riêng nhưng chúng không hoàn toàn độc lập với nhau mà luôn bổ sung cho nhau. Kiến thức của phân môn này hỗ trợ cho việc học của những phân môn khác. Với phân môn Tập làm văn là phân môn thực hành tổng hợp của những phân môn khác, muốn học tốt Tập làm văn học sinh phải học tốt những phân môn còn lại của môn Tiếng Việt. * Biện pháp 5: Thực hiện nghiêm túc tiết Trả bài Tập làm văn Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy và học văn miêu tả lớp 5h￿p b￿i: Hoatieu.vn
9. 11 Tất cả những công việc, từ những việc làm thông thường hàng ngày đến những việc có kế hoạch rõ ràng đều cần nghiêm túc thực hiện theo một chu trình nhất định. Bắt đầu từ việc lập kế hoạch, triển khai thực hiện kế hoạch và cuối cùng là khâu kiểm tra đánh giá lại những việc đã làm so với kế hoạch ban đầu. Trong đó khâu kiểm tra đánh giá rất quan trọng. Có kiểm tra đánh giá thì mới biết được những ưu, khuyết điểm trong công việc đã thực hiện để điều chỉnh cho những việc tiếp theo. Dạy Tập làm văn cũng không làm ngoài chu trình đó. Mỗi loại bài thường dành một tiết để kiểm tra học sinh thực hành viết văn. Quá trình thực hiện ấy cần được xem xét, đánh giá, rút kinh nghiệm thật cẩn thận, nghiêm túc thì mới có tác dugj rèn kĩ năng viết văn cho học sinh. Tổ chức rút kinh nghiệm, thực hiện trả bài chính là thực hiện khâu cuối cùng “ kiểm tra đánh giá” nhằm mục đích giúp học sinh hiểu được những nhận xét chung của giáo viên và kết quả bài viết của cả lớp để liên hệ với bài làm của mình. Từ đó, học sinh biết sửa lỗi dùng từ, ngữ pháp, diễn đạt chính tả, bố cục bài của mình và của các bạn, học hỏi những câu văn, đoạn văn hay của bạn. Với mục đích như vậy thì tiết trả bài không thể làm qua loa, đại khái, càng không thể bớt xén thời lượng. Trong tiết trả bài, ngoài việc tiến hành các trình tự như trong sách bài soạn đã hướng dẫn giáo viên cần thay đổi hình thức hoạt động để học sinh đỡ nhàm chán. Sau phần giáo viên nhận xét chung, giáo viên cần chữa lỗi cho học sinh theo từng loại lỗ thống kê khi chấm bài và nêu các câu văn hay, đoạn văn hay đã chuẩn bị trước. Sau đó giáo viên có thể cho học sinh thảo luận nhóm bàn để các em có thể trao đổi với bạn về cách làm bài của mình, đọc cho nhau nghe các câu hoặc sửa lỗi cho nhau trong bài làm. Nhờ vậy, học sinh sẽ thấy rõ ưu, nhược điểm trong bài làm của mình và bạn, tránh được những lỗi không đáng có trong bài văn sau. * Biện pháp 6: Chuẩn bị chu đáo kế hoạch bài khi dạy tập làm văn lớp 4 – thể loại văn miêu tả theo hướng đổi mới. Trong bất kỳ hoạt động nào việc chuẩn bị cũng hết sức quan trọng, chuẩn bị cũng chính là kế hoạch cho công việc mình định làm. Soạn bài là việc làm đầu tiên và tất yếu của người giáo viên. Bài soạn chính là bản kế hoạch của giờ lên lớp, ngày nay được gọi là kế hoạch bài dạy. Để có được kế hoạch bài dạy cụ thể, rõ ràng, có chất lượng, có tác dụng thiết thực, đem lại hiệu quả cao, người giáo viên phải huy động tối đa tất cả năng lực, phẩm chất của mình như năng lực hiểu biết và chế biến tài liệu, năng lực hiểu biết và chế biến tài liệu, năng lực hiểu học sinh, năng lực ngôn ngữ....lòng yêu nghề, niềm tin và sự nhiệt tình. Kế hoạch bài day có chất lượng phải chuyển hóa được những kiến thức của sách vở đến với học sinh một cách nhẹ nhàng, tự nhiên nhất giúp học sinh hiểu bài tốt hơn. Qua nghiên cứu thực tế, tôi mạnh dạn đưa ra quy trình tiết dạy Tập làm văn lớp 4 – văn miêu tả theo hướng đổi mới như sau: I. Yêu cầu cần đạt: - Nêu những điều học sinh cần đạt được sau khi kết thúc tiết học. II. Đồ dùng dạy học; Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy và học văn miêu tả lớp 5h￿p b￿i: Hoatieu.vn
10. 12 - GV chuẩn bị đồ dùng dạy học phù hợp với nội dung, yêu cầu cần đạt. - HS chuẩn bị theo dặn dò của giáo viên. III. Các hoạt động dạy học chủ yếu: 1. Hoạt động mở đầu: Tổ chức hình thức phù hợp (trò chơi,hát,...) giúp học sinh ôn lại kiến thức và tạo hứng thú trước khi vào tiết học. 2. Khám phá kiến thức mới: Hoạt động 1: Giới thiệu bài Hoạt động 2: ( Đối với loại bài lý thuyết) Hình thành khái niệm: - Phân tích ngữ liệu: + Học sinh nắm vững yêu cầu của bài tập + Tổ chức cho học sinh thực hiện bài tập + Giáo viên tổng kết ý kiến và kết luận - Ghi nhớ kiến thức: HS nêu lại phần ghi nhớ trong SGK 3. Thực hành - luyện tập - Giáo viên hướng dẫn học sinh luyện tập thực hành một số bài tập trong tiết học nhằm củng cố kiến thức đã học. 4. Vận dụng: - Từ những kiến thức đã học giáo viên đưa ra các câu hỏi, bài tập gắn liền với thực tế. - Giáo viên chốt lại những kiến thức cơ bản đã học - Nhận xét tiết học. * Đối với loại bài thực hành: Giáo viên giới thiệu bài rồi hướng dẫn học sinh thực hành rồi củng cố. Tóm lại: Dạy như sách đã khó nhưng dạy để sách trở thành vốn tri thức phát triển của học sinh lại càng khó hơn.Với tập làm văn, người dạy phải gửi cả tâm hồn mình vào bài dạy, thầy trò cùng phải đắm mình vào đối tượng miêu tả theo một dòng cảm xúc, cùng hòa chung tình cảm để cùng tìm hiểu về cảm nhận với niềm say mê, thích thú. Muốn vậy, người giáo viên phải có sự chuẩn bị kĩ càng trước khi lên lớp. Chuẩn bị đầy đủ về tâm thế, về nội dung, phương pháp, đồ dùng, phương tiện dạy học, mục tiêu, ý nghĩa giáo dục, khả năng, trình độ của học sinh. Phải tìm tòi, nghiên cứu để có được những câu hỏi gợi mở phù hợp với trình độ học sinh, chuẩn bị cả những từ ngữ, những câu văn thích hợp để sửa sai hoặc để làm mẫu cho học sinh. Nó đòi hỏi giáo viên phải nỗ lực sáng tạo trong suốt quá trình dạy học. Chỉ có nghiên cứu sáng tạo mới cho giáo viên có được những giờ dạy văn miêu tả mới mẻ, hiệu quả cao. Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy và học văn miêu tả lớp 5h￿p b￿i: Hoatieu.vn
11. 13 3. KẾT QUẢ SAU KHI ÁP DỤNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM : Sau quá trình thực hiện các biện pháp dạy học văn miêu tả lớp 5, giữa học kì II tôi thực hiện khảo sát để kiểm tra hiệu quả của việc áp dụng các biện pháp trên vào thực tế, kết quả như sau: Kết quả đối chứng khi chưa áp dụng và khi áp dụng đề tài tại lớp 4B trong năm học 2023 - 2024 Thời điểm khảo sát/Số học sinh đạt Khi chưa Giữa học kì Cuối học Nội dung cần đạt áp dụng đề II kì II tài SL TL SL TL - Còn nhiều lúng túng khi lập dàn bài 9 25.7% 3 8,5% 1 = 2,8% và viết bài văn đơn giản - Biết lập dàn bài, viết bài văn đủ 3 18 51.4% 18 51,4% 15=42,8% phần. -Viết được bài văn hay, biết bám vào các hình ảnh, kết hợp sự sáng tạo, sử 5 14.2% 8 22,8% 10=28,5% dụng biện pháp tu từ đơn giản của cá nhân Hứng thú học tập 3 8.5% 6 17,1% 9=25,7% Thành công bước đầu đã được đồng nghiệp của tôi ghi nhận và tiếp tục thực hiện ở năm học sau. Tôi sẽ tiếp tục nghiên cứu thêm về các phương pháp đổi mới dạy học, tạo niềm yêu thích viết văn cho học sinh lớp 4 nói riêng và cho học sinh Tiểu học nói chung. 4. HIỆU QUẢ CỦA SÁNG KIẾN 4.1. Hiệu quả về khoa học: Khi áp dụng giải pháp vào giảng dạy, các giáo viên đã tham gia áp dụng lần đầu đều có những đánh giá tốt về giải pháp. Cụ thể: - Học sinh làm văn tốt hơn. - Cách dùng từ đặt câu hay hơn. - Các lỗi hay gặp giảm (còn không đáng kể). - Khắc phục được tình trạng các em dùng từ không hợp lí, viết câu văn lủng củng, chưa chuẩn khi sử dụng biện pháp nhân hóa hay so sánh,... 4.2. Hiệu quả về kinh tế: Góp phần đào tạo ra những thế hệ học sinh có trí thức văn hóa là nhân tài cho đất nước. Yếu tố con người chính là quan trọng nhất để phát triển nền kinh tế vững mạnh. Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy và học văn miêu tả lớp 5h￿p b￿i: Hoatieu.vn