Sáng kiến kinh nghiệm Một số biện pháp giúp hình thành tính tự lập cho trẻ Mẫu giáo 5-6 tuổi

Nội dung tài liệu: Sáng kiến kinh nghiệm Một số biện pháp giúp hình thành tính tự lập cho trẻ Mẫu giáo 5-6 tuổi

1. PHẦN THỨ NHẤT: ĐẶT VẤN ĐỀ I. Tên đề tài 1. Đề tài: “Một số biện pháp giúp hình thành tính tự lập cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi” Ở lứa tuổi trẻ em Mầm non Đây là giai đoạn trẻ bắt đầu hình thành nhân cách và kỹ năng cơ bản, việc hình thành tính tự lập sẽ giúp trẻ tự tin, chủ động và có trách nhiệm. Trẻ tự lập sẽ biết cách tự chăm sóc bản thân, từ đó phát triển các kỹ năng sống thông qua các hoạt động giáo dục và sinh hoạt hàng ngày. Việc rèn luyện tính tự lập cho trẻ không chỉ giúp trẻ phát triển cá nhân mà còn đóng góp vào việc nâng cao chất lượng giáo dục. 2. Lý do chọn đề tài Giáo dục mầm non là bậc học đầu tiên trong hệ thống giáo dục quốc dân, giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc đặt nền tảng cho sự phát triển toàn diện về thể chất, trí tuệ, ngôn ngữ, tình cảm – xã hội và thẩm mỹ của trẻ. Trong đó, kỹ năng sống, đặc biệt là kỹ năng tự lập, cần được quan tâm đúng mức và rèn luyện ngay từ những năm đầu đời – nhất là giai đoạn 5-6 tuổi, khi trẻ chuẩn bị chuyển sang môi trường tiểu học với nhiều yêu cầu mới. Tính tự lập là khả năng tự thực hiện những việc phù hợp với độ tuổi mà không cần người lớn làm thay, ví dụ như: tự mặc quần áo, tự sắp xếp đồ dùng học tập, tự ăn, tự dọn đồ chơi Kỹ năng này không chỉ giúp trẻ hình thành thói quen tốt, mà còn: Tăng cường sự tự tin, cảm giác “mình làm được”. Rèn luyện tính kiên trì, trách nhiệm. Giúp trẻ chủ động giải quyết vấn đề và thích nghi nhanh với môi trường học tập mới – đặc biệt khi bước vào lớp 1. Tuy nhiên, trong quá trình giảng dạy tại lớp mẫu giáo 5 tuổi A2 – Trường Mầm non Sài Sơn B, tôi nhận thấy rằng: vẫn còn nhiều trẻ chưa hình thành được tính tự lập. Một số trẻ còn ỷ lại vào người lớn, thường xuyên cần cô nhắc nhở hoặc làm thay trong các hoạt động đơn giản như: cất khăn, tự vệ sinh, xếp ghế, lấy đồ cá nhân Một số phụ huynh thì có xu hướng “bao bọc”, chưa tạo điều kiện để con rèn luyện kỹ năng tự phục vụ tại nhà. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến quá trình hình thành nhân cách của trẻ mà còn tạo ra khó khăn khi trẻ chuyển sang bậc học tiếp theo. Xuất phát từ thực tế đó, tôi đã mạnh dạn lựa chọn và thực hiện đề tài: “Một số biện pháp giúp hình thành tính tự lập cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi” nhằm:
2. 2 Tìm ra những biện pháp cụ thể, hiệu quả và gần gũi để rèn luyện thói quen tự lập cho trẻ. Tạo môi trường thuận lợi để trẻ “được làm – được thử – được sai và được sửa”. Nâng cao sự phối hợp giữa giáo viên và phụ huynh trong việc giáo dục kỹ năng sống cho trẻ. Góp phần nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện tại lớp mẫu giáo 5 tuổi A2 nói riêng và Trường Mầm non Sài Sơn B nói chung. 3. Phạm vi, đối tượng nghiên cứu và thời gian nghiên cứu Phạm vi: Trẻ 5-6 tuổi lớp 5TA2 và lan toả tới tất cả các bạn nhỏ Trường Mầm non Sài Sơn B.. Đối tượng: Trẻ 5-6 tuổi Thời gian: Đề tài được triển khai trong khoảng thời gian từ tháng 9 năm 2024 đến tháng 4 năm 2025. Thời gian: Từ tháng 16/09/2024 đến tháng 04/04/2025 4. Mục đích của sáng kiến: 1. Đối với giáo viên: + Trang bị kiến thức cơ bản và kỹ năng ứng phó trong tình huống có tính tự lập. +Tự tin thực hiện các kĩ năng và hướng dẫn trẻ các kỹ năng giúp trẻ hình thành tính tự lập. + Đưa ra các giải pháp, biện pháp giúp trẻ mầm non biết, hiểu về các kiến thức và kỹ năng tự lập và biết tuyên truyền, động viên, nhắc nhở cha mẹ, ông bà, người thân quan tâm đến việc giáo dục cho trẻ các kỹ năng tự lập + Tạo ra một môi trường giáo dục phong phú và gần gũi với trẻ 5-6 tuổi bằng cách lồng ghép nội dung, kỹ năng vào các hoạt động giáo dục trong ngày của trẻ. Giáo viên khen ngợi kịp thời và giúp đỡ vừa đủ, không làm thay, để tạo cơ hội cho trẻ rèn luyện tính chủ động, kiên trì. Tự chọn góc học và chơi phù hợp: Vào giờ hoạt động góc, trẻ được quyền chọn nhóm chơi theo sở thích như: góc xây dựng, góc gia đình, góc nghệ thuật Giáo viên hướng dẫn trẻ biết chọn trò chơi phù hợp với khả năng và tự lập nhóm, tự phân vai, tự giải quyết mâu thuẫn nhỏ trong nhóm chơi.. 2. Đối với trẻ: + Giúp trẻ thiết lập và tuân thủ các thói quen hàng ngày. + Giúp giúp trẻ có kỹ năng tự lập trong môi trường tập thể
3. 3 + Giúp trẻ có trách nhiệm đối với bản thân. + Giúp trẻ có tính hình thành và tự giác biết làm việc nhóm biết chia sẻ và hợp tác với nhóm bạn. 4. Phương pháp nghiên cứu: Biện pháp Xây dựng thói quen tự phục vụ qua hoạt động hằng ngày: Quan sát quá trình trẻ tham gia các hoạt động như rửa tay, dọn đồ chơi, ăn uống Thực nghiệm tạo cơ hội cho trẻ thực hành kỹ năng tự phục vụ theo từng bước. Trò chuyện với trẻ để tìm hiểu cảm nhận, mức độ yêu thích và khó khăn khi thực hiện. Đánh giá trước – sau khi áp dụng biện pháp để so sánh sự thay đổi. Biện pháp Thiết kế môi trường lớp học thuận lợi cho tính tự lập của trẻ: Phân tích – tổng hợp tài liệu về thiết kế môi trường học theo hướng lấy trẻ làm trung tâm. Quan sát tương tác của trẻ với các góc học tập, đồ dùng bố trí hợp lý, thuận lợi cho trẻ tự hoạt động. Thực nghiệm sắp xếp lại môi trường lớp học và theo dõi sự thay đổi trong hành vi tự lập của trẻ. Biện pháp Giáo viên giao nhiệm vụ cá nhân và nhóm cho trẻ : Thực nghiệm phân công nhiệm vụ phù hợp với độ tuổi và năng lực của trẻ. Quan sát sự chủ động, tinh thần hợp tác, và khả năng hoàn thành nhiệm vụ của trẻ. Trò chuyện để lắng nghe cảm nhận và thái độ của trẻ khi được giao việc Biện pháp : Tổ chức hoạt động trải nghiệm giúp trẻ rèn kỹ năng sống : Thực nghiệm xây dựng các hoạt động trải nghiệm như nấu ăn, chăm sóc cây, dã ngoại Quan sát khả năng xử lý tình huống, làm việc nhóm, ra quyết định của trẻ. Khảo sát – điều tra ý kiến phụ huynh và giáo viên về sự thay đổi ở trẻ sau hoạt động. Biện pháp phối hợp chặt chẽ với phụ huynh: Khảo sát nhận thức và hành vi của phụ huynh trong việc rèn luyện tính tự lập cho trẻ. Phỏng vấn – trò chuyện để tìm hiểu khó khăn, mong muốn của phụ huynh. Thực nghiệm triển khai các hình thức phối hợp (họp phụ huynh, sổ liên lạc, hoạt động chung ). Đánh giá hiệu quả thông qua phản hồi của phụ huynh và sự tiến bộ của trẻ.
4. 4 PHẦN THỨ HAI: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ I. Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng: 1. Thực trạng vấn đề đang đề cập. Theo Chương trình Giáo dục Mầm non do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành, mục tiêu của giáo dục trẻ mẫu giáo từ 5 đến 6 tuổi là chuẩn bị toàn diện cho trẻ bước vào lớp 1, trong đó đặc biệt nhấn mạnh đến việc phát triển các mặt: thể chất, nhận thức, ngôn ngữ, tình cảm – xã hội và kỹ năng sống. Trong số đó, tính tự lập là một trong những kỹ năng quan trọng nhất, làm nền tảng cho trẻ thích nghi nhanh và phát triển thuận lợi trong môi trường tiểu học. Theo các nhà tâm lý học như Jean Piaget, Erik Erikson, Maria Montessori , tính tự lập cần được hình thành từ sớm vì đây là giai đoạn trẻ rất ham học hỏi, yêu thích khám phá và có nhu cầu khẳng định bản thân. Việc người lớn thường xuyên “làm hộ” sẽ khiến trẻ phụ thuộc, thiếu tự tin và hạn chế khả năng phát triển tư duy độc lập. Ngược lại, nếu được hướng dẫn đúng cách, trẻ sẽ: Biết tự ra quyết định trong những tình huống đơn giản như chọn quần áo mặc, chọn đồ chơi phù hợp, tự dọn dẹp sau khi chơi Trẻ Tự chịu trách nhiệm với việc mình làm, từ đó hình thành ý thức kỷ luật.“Trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi cần được chuẩn bị những kỹ năng cơ bản để học tập, sinh hoạt và giao tiếp trong môi trường học tập mới – lớp 1.” Trong đó, năng lực tự phục vụ, tự kiểm soát cảm xúc, khả năng thích nghi với môi trường mới là những năng lực trọng tâm. Kỹ năng này không chỉ giúp trẻ độc lập trong sinh hoạt hằng ngày mà còn là tiền đề để trẻ: Tự tin khi bước vào môi trường học tập mới: Trẻ biết tự chuẩn bị đồ dùng học tập, mạnh dạn trình bày ý kiến, chủ động giao tiếp với bạn bè và cô giáo. Chủ động giải quyết các tình huống đơn giản: Ví dụ: khi bị lạc đường trong sân trường, khi bị bạn lấy nhầm đồ, khi bút bị hỏng trẻ không hoảng loạn mà biết tìm cách giải quyết hoặc tìm sự hỗ trợ phù hợp. Dễ dàng hòa nhập và hợp tác với bạn bè: Trẻ biết chia sẻ, chờ đợi, phân vai khi chơi, làm việc nhóm – từ đó nâng cao năng lực hợp tác, là một trong những vai trò của kỹ năng tự lập trong chăm sóc – giáo dục trẻ tại trường mầm non. Ở lứa tuổi mẫu giáo lớn, trẻ không chỉ cần phát triển thể chất và nhận thức, mà còn phải biết cách: Tự chăm sóc bản thân cơ bản (ăn, ngủ, vệ sinh ) Tự điều chỉnh hành vi: Biết xin lỗi, cảm ơn, biết nói “không” với điều sai thể hiện bản thân một cách tự tin và văn minh
5. 5 Việc hình thành tính tự lập không thể diễn ra trong một thời gian ngắn, mà là kết quả của quá trình rèn luyện có định hướng, được thực hiện đồng bộ giữa nhà trường, giáo viên, gia đình và chính bản thân. 2. Khảo sát thực tế Tổng số trẻ trong lớp 5-6 tuổi A là 26 trẻ Trong đó: Nam: 11 Nữ: 15 Để thực hiện tốt đề tài này tôi đã tiến hành khảo sát lớp tôi có một số thuận lợi và khó khăn sau: *Thuận lợi: - Ban Giám hiệu luôn quan tâm tạo điều kiện, chỉ đạo sát sao việc rèn kỹ năng sống cho trẻ. Cơ sở vật chất đầy đủ, môi trường lớp học thân thiện, thuận lợi cho trẻ tự lập. Về phía giáo viên: Có chuyên môn vững, yêu nghề, yêu trẻ. Hiểu rõ đặc điểm tâm lý trẻ 5–6 tuổi và tích cực đổi mới phương pháp. - Về phía trẻ : Trẻ ở độ tuổi có nhu cầu và khả năng tự lập cao. Hứng thú với các hoạt động trải nghiệm, yêu thích khám phá và học qua thực hành. - Phụ huynh ngày càng quan tâm nhận thức, tích cực phối hợp với giáo viên. Chủ động tham gia hoạt động cùng con, hỗ trợ giáo dục tại nhà. *Khó khăn Về phía giáo viên: - Cách tổ chức dạy trẻ các kỹ năng hình thành tính tự lập chưa đạt hiệu quả cao một số trẻ còn thụ động ỷ lại chưa có thói quen hình thành tính tự lập. - Chưa làm được nhiều đồ dùng đồ chơi để trẻ hoạt động Về phía trẻ: - Nhận thức của trẻ chưa đồng đều, trẻ chưa có nhiều kỹ năng trong một số tình huống tự lập. - Nhiều trẻ còn nhút nhát, chưa mạnh dạn tự tin tham gia các tình huống . Về phía phụ huynh: - Nhiều phụ huynh chưa thực sự quan tâm đến kỹ năng này để trò chuyện và dạy con tại nhà. 3. Bảng khảo sát trước khi thực hiện đề tài: Ngay từ đầu năm học tôi đã nghiên cứu và khảo sát chất lượng đầu năm về biện pháp giúp hình thành tính tự lập cho trẻ. Bảng khảo sát chất lượng đầu
6. 6 Đạt Chưa đạt Nội dung khảo sát Số Tỷ lệ Số Tỷ lệ lượng % lượng % -Trẻ tự mặc, tự cởi quần áo 12/26 46,2% 14/26 53,8% - Trẻ Lau dọn bàn ăn, cất bát thìa. 9/26 34,6% 17/26 65,4% - Trẻ tự đi vệ sinh, rửa tay. 13/26 50,0% 13/26 50,0% - Trẻ có kỹ năng lấy cất đồ dùng 8/26 30,7% 18/26 69,3% đúng nơi quy định - Trẻ có kỹ năng hoạt động theo 10/26 38,4% 16/26 61,6% nhóm. Qua bảng khảo sát số liệu trên cho ta thấy kết quả trẻ có các kiến thức và kĩ năng tự lập còn thấp, tôi luôn trăn trở và suy nghĩ xem mình phải làm gì và làm thế nào để nâng cao kết quả kỹ năng tự lập cho trẻ, tôi đã nghiên cứu và đưa ra “Một số biện pháp giúp hình thành tính tự lập cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi” như sau: III. Các biện pháp thực hiện: 1. Biện pháp 1: Xây dựng thói quen tự phục vụ qua hoạt động hàng ngày: Ở lứa tuổi 5 – 6 tuổi, trẻ đã có khả năng vận động linh hoạt hơn, nhận thức tốt hơn và đặc biệt ham học hỏi, thích được “làm việc như người lớn”. Dựa trên đặc điểm đó, giáo viên lớp 5 tuổi A2 đã tích cực xây dựng thói quen tự phục vụ cho trẻ thông qua các hoạt động thường ngày, có tính lặp lại cao, dễ thực hiện và phù hợp với từng cá nhân trẻ. - Xây dựng thói quen hoạt động buổi sáng: Tạo thói quen tự phục vụ ngay từ khi trẻ đến lớp. Trẻ tự cất ba lô, giày dép, mũ nón đúng nơi quy định. Khuyến khích trẻ tự lấy khăn mặt, cốc uống nước cá nhân. Tập cho trẻ rửa tay đúng quy trình. Giáo viên nhắc nhở nhẹ nhàng, tạo không khí vui vẻ để trẻ hứng thú thực hiện. Hoạt động học: Giáo viên giao việc cá nhân, khuyến khích trẻ tự chuẩn bị và dọn dẹp. VD: Cho trẻ tự lấy và sắp xếp đồ dùng học tập (bút màu, sách, bảng con ). Trẻ tự chuẩn bị chỗ ngồi, tư thế học. Sau giờ học, trẻ tự thu dọn, lau chùi bàn ghế, cất đồ đúng chỗ. Khen ngợi, động viên để trẻ cảm thấy vui khi được tự làm.
7. 7 ( Hình ảnh trẻ lau bàn) Hoạt động góc: Khuyến khích trẻ chủ động lựa chọn và giữ gìn góc chơi. Cách thực hiện: Cho trẻ tự chọn góc chơi theo sở thích và thỏa thuận vai trò trong nhóm. Trẻ tự lấy đồ chơi, dụng cụ, biết cách sử dụng và bảo quản. Kết thúc hoạt động, trẻ tự chọn góc chơi, xếp đồ đúng vị trí. Giáo viên đóng vai trò hướng dẫn, không làm thay, chỉ hỗ trợ khi cần. (Hình ảnh trẻ cất đồ dùng hoạt động góc)
8. 8 (Hình ảnh trẻ cất đồ dùng hoạt động góc) Hoạt động ngủ – ăn – vệ sinh: Rèn kỹ năng tự chăm sóc bản thân. Cách thực hiện: Trẻ tự lấy gối, chăn, trải giường và cất sau khi ngủ dậy. Tập cho trẻ thói quen rửa tay trước – sau ăn, đi vệ sinh sạch sẽ. Giáo viên quan sát, hỗ trợ trẻ yếu, động viên trẻ tự tin thực hiện. (Hình ảnh trẻ cất gối)
9. 9 (Hình ảnh trẻ rửa tay) Hoạt động chiều: Củng cố thói quen tự phục vụ qua hoạt động nhẹ nhàng. Cách thực hiện: Cho trẻ tự chọn sách đọc, đồ chơi, trò chơi thư giãn. Tập cho trẻ tự thu dọn đồ dùng cá nhân trước khi về. Trẻ tự lấy đồ cá nhân, mặc áo khoác, đi giày, chào cô – chào bạn khi ra về. (Hình ảnh trẻ đọc sách buổi chiều)
10. 10 (Hình ảnh đi dép khi ra về) 2. Biện pháp 2: Thiết kế môi trường lớp học thuận lợi cho tính tự lập của trẻ: Một trong những yếu tố quan trọng giúp trẻ hình thành kỹ năng tự lập là môi trường lớp học phải thân thiện, rõ ràng, phù hợp với tầm nhìn, tầm với và khả năng của trẻ. Khi trẻ cảm thấy mọi vật xung quanh đều dễ hiểu, dễ sử dụng và đúng với nhu cầu của mình, trẻ sẽ tự tin hơn, chủ động hơn trong các hoạt động hàng ngày. 1.1. Dán nhãn hình ảnh sinh động tại các khu vực trong lớp. Tại lớp mẫu giáo 5 tuổi A2, giáo viên sử dụng các hình ảnh minh họa cụ thể, dễ hiểu, màu sắc tươi sáng để dán nhãn các khu vực như: + Kệ để cốc nước: hình cốc uống nước, kệ đồ chơi: hình ô tô, búp bê, xếp hình Bàn ăn: hình bát – thìa. Góc vệ sinh: hình bàn chải, khăn mặt. Các nhãn đều ghi tên khu vực bằng chữ in hoa, giúp trẻ đồng thời phát triển kỹ năng nhận biết chữ cái. + Ví dụ: Khi trẻ nhìn thấy biểu tượng chổi – bàn, trẻ hiểu hôm nay mình có nhiệm vụ lau bàn sau bữa ăn. 1.2. Sắp xếp đồ dùng trong tầm tay trẻ Giáo viên bố trí kệ, giá, giỏ đựng đồ ở độ cao vừa tầm mắt và tầm tay trẻ, để trẻ có thể tự lấy – tự cất mà không cần nhờ cô hoặc trèo lên ghế. Những đồ vật thường xuyên sử dụng (cốc uống nước, khăn mặt, bàn chải răng, đồ chơi ) đều được đặt cố định tại một vị trí rõ ràng, không thay đổi thường xuyên để trẻ ghi nhớ.
11. 11 Ví dụ: Sau giờ hoạt động góc trẻ cất đồ chơi vào đúng nơi quy định. (Hình ảnh trẻ cất đồ chơi vào kệ) 1.3. Treo bảng lịch phân công nhiệm vụ cho trẻ. Hoạt động trò chuyện với trẻ tôi thường hỏi trẻ về lịch phân công việc hàng ngày “Việc của bé hôm nay” (viết tên hoặc dán thẻ có hình ảnh biểu trưng) để trẻ biết mình sẽ làm gì trong ngày. Bảng được treo tại góc sinh hoạt chung, dễ quan sát khi trẻ đến lớp. Trẻ được thay phiên nhau nhận nhiệm vụ như: trực nhật, tưới cây, lau bàn, phát khăn, xếp ghế, nhắc bạn rửa tay Trẻ hình thành ý thức về trách nhiệm cá nhân, biết hôm nay mình cần hoàn thành việc gì, không ỷ lại hay chờ cô nhắc nhở. (Hình ảnh trẻ tưới cây )