Sáng kiến kinh nghiệm Một số biện pháp dạy học nâng cao hiệu quả giờ dạy đọc hiểu môn Ngữ Văn 6 – Bài minh hoạ Thạch Sanh

Nội dung tài liệu: Sáng kiến kinh nghiệm Một số biện pháp dạy học nâng cao hiệu quả giờ dạy đọc hiểu môn Ngữ Văn 6 – Bài minh hoạ Thạch Sanh

1. tiêu bài dạy thông qua một số phương pháp, biện pháp, kĩ thuật cụ thể. Bên cạnh nhiệm vụ đó, giáo viên còn phải khắc sâu, mở rộng, nâng cao kiến thức đã và đang học cho học sinh nhằm đáp ứng từng mức độ nhận thức của học sinh, khêu gợi sự hứng thú học tập, làm cho giờ học diễn ra sôi nổi hơn, học sinh ham học hơn, không còn cảm thấy mệt mỏi, nặng nề khi đến tiết Ngữ văn. Từ đó giúp học sinh chủ động chiếm lĩnh kiến thức, kĩ năng theo yêu cầu dạy học mới mà ngành đã đề ra. 3. Đối tượng nghiên cứu. - Kĩ năng tạo lập sơ đồ tư duy. - Kĩ năng vận dụng sơ đồ tư duy 4. Phương pháp nghiên cứu 4.1 Phương pháp nghiên cứu tài liệu. Tổng hợp từ các nguồn tài liệu: tạp chí, báo cáo khoa học và các công trình nghiên cứu có liên quan nhằm xây dựng cơ sở lý luận của đề tài. 4.2 Phương pháp tổng hợp đánh giá. Trên cơ sở phân tích các thông tin, số liệu thu thập được, tiến hành tổng hợp. - Phương pháp tiếp cận hệ thống, so sánh, nêu ví dụ, phân loại, thống kê. - Rút kinh nghiệm từ thực tế giảng dạy của bản thân. - Sưu tầm, tra cứu, học hỏi từ đồng nghiệp. 5. Kế hoạch nghiên cứu. - Thời gian: Năm học 2022 - 2023 - Phạm vi: Ngữ văn khối 6
2. PHẦN II. NỘI DUNG 1. Cơ sở nghiên cứu. Ngày 05/5/2006, Bộ trưởng Bộ GD&ĐT đã ban hành Quyết định số 16/2006/BGDĐT nêu rõ những định hướng đổi mới phương pháp giáo dục, tạo điều kiện thuận lợi để giáo viên thực hiện việc đổi mới phương pháp dạy học. Trong những năm qua, Bộ GD&ĐT đã trực tiếp chỉ đạo việc thực hiện đổi mới phương pháp dạy học, đổi mới kiểm tra, đánh giá theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh. Trong đó, yêu cầu giáo viên tăng cường tổ chức các hoạt động nhận thức cho học sinh, hướng dẫn phương pháp tự học cho các em. Theo Luật Giáo dục, điều 24.2, đã ghi “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”.[12, tr12]. Trong đổi mới phương pháp dạy học cần cần kế thừa, phát triển những mặt tích cực trong hệ thống phương pháp dạy học đã quen thuộc, đồng thời cũng phải học hỏi, vận dụng một số phương pháp dạy học mới, phù hợp với hoàn cảnh, điều kiện dạy và học ở nước ta để giáo dục từng bước trở lên vững chắc. Mặt khác, nói đến phương pháp dạy học là nói đến cách dạy của người thầy. Trong chương trình giáo dục phổ thông, Ngữ văn là một môn học có vị trí quan trọng. Vì đây là môn học vừa mang tính công cụ, vừa là môn học mang tính nghệ thuật, lại là môn học mang tính nhân văn rất cao. Bởi vậy, để học sinh học tốt môn Ngữ Văn ở trường phổ thông nói chung, người giáo viên phải chú trọng đến phương pháp dạy học, phải tìm tòi, sáng tạo, nghiên cứu và áp dụng những hình thức, biện pháp tổ chức dạy học mới, hiện đại, sinh động, đưa học sinh đến với môn học này một cách tự giác, bằng niềm say mê thật sự. Có như thế mới đáp ứng được yêu cầu của môn học mang đậm tính nhân văn này. 2. Thực trạng của đề tài nghiên cứu. 2.1. Thuận lợi Xã hội phát triển cùng với sự xuất hiện của những phương tiện công nghệ thông tin hiện đại, giáo viên và học sinh đã được làm quen với máy tính, sử dụng thông tin trên mạng Internet khá thành thạo, tư duy của con người hiện đại cũng đã có những bước phát triển nhanh nhạy để dễ tiếp cận với cái mới. Đó cũng
3. là điều kiện thuận lợi để giáo viên và học sinh có thể học tập, nghiên cứu và sử dụng kĩ thuật dạy học để tổ chức hiệu quả tiết đọc hiểu môn Ngữ văn 6. Ban Giám hiệu nhà trường cũng đã triển khai kịp thời chương trình giáo dục phổ thông 2018 đến đội ngũ giáo viên nhà trường theo đúng quy định: xây dựng kế hoạch giáo dục để thực hiện chương trình phù hợp với điều kiện thực tiễn của đơn vị, của địa phương cũng như chuẩn bị tốt về điều kiện cơ sở vật chất để thích ứng nhanh với đòi hỏi thực tế. Việc dạy và học môn Ngữ văn ở trường Trung học cơ sở Vạn Phúc đã và đang được áp dụng với nhiều phương pháp dạy học tích cực nhằm tạo sự hứng thú, thu hút sự yêu thích của học sinh đối với bộ môn khoa học xã hội mang tính thẩm mỹ này. Trong đó, rèn tư duy đọc hiểu văn bản trong môn Ngữ văn có vai trò quan trọng trong việc lĩnh hội kiến thức văn học. Quá trình triển khai chương trình mới của nhà trường không gặp vướng mắc về chất lượng đội ngũ do đã có đủ giáo viên đạt chuẩn và trên chuẩn. Ngoài ra cha mẹ học sinh cũng như các tổ chức xã hội đều nhận thức được vai trò, ý nghĩa, tầm quan trọng của việc đổi mới phương pháp dạy học nhắm tạo động lực thu hút sự chú ý của học sinh và giúp các em học tập, ghi nhớ kiến thức hiệu quả nhất. Đặc biệt trong năm học này, các bậc phụ huynh cũng đã nhất trí, đồng lòng, ủng hộ nhà trường trong việc lắp thêm máy tính, máy chiếu chiếu đa năng, hệ thống mạng kết nối nội bộ để phục vụ tất cả các lớp học. Phần lớn các em học sinh đều hứng thú trong việc thể hiện khả năng tư duy, sáng tạo của mình khi được hệ thống kiến thức bài học hay được trải nghiệm ôn tập bằng những hình thức khác nhau. 2.2 Khó khăn Mặc dù nhận được sự quan tâm của các cấp lãnh đạo, nhân dân cùng các bậc phụ huynh, nhưng với vị trí là một trường học vùng ven sông nên việc triển khai CTGDPT 2018 và dạy SGK mới với lớp 6 vẫn còn ngổn ngang khó khăn về cơ sở vật chất do nhà trường chưa đạt chuẩn Quốc gia, không có phòng học chức năng; phòng học còn thiếu nên phải tận dụng phòng bộ môn thành lớp học. Một số bậc phụ huynh bận công việc, ít có thời gian quan tâm kèm cặp con em mình, luôn có tư tưởng giao phó cho thầy cô. Đời sống văn hóa tinh thần ngày một nâng cao, một số nhu cầu giải trí như xem ti vi, chơi game ngày càng nhiều làm cho một số em chưa có ý thức học bị lôi cuốn, sao nhãng việc học tập.
4. Việc đọc văn bản văn học được coi là là cánh cửa khám phá thế giới, trải nghiệm những trạng thái, cảnh ngộ khác nhau của con người, phát hiện những vẻ đẹp khuất lấp, những rung động phong phú Đọc cũng là quá trình giao tiếp nghệ thuật, lắng nghe tiếng nói, quan điểm, cách nhìn nhận đời sống của các nhân vật, của nhà văn, nhà thơ, của mỗi thời đại, đồng thời bổ sung, chia sẻ, suy ngẫm, về những điều lĩnh hội được từ văn bản. Thế nhưng việc này lại đang bị hầu hết các em học sinh xem nhẹ, dẫn tới việc hiểu chưa sâu, chưa đầy đủ, toàn diện, thậm chí hiểu sai về tác phẩm. Đặc biệt hậu quả nghiêm trọng hơn đó là khiến các em HS có cái nhìn sai lệch về bộ môn Ngữ văn, khiến các em chán nản khi tiếp cận bộ môn này. Đối với học sinh lớp 6, ngoài háo hức bước sang môi trường mới, đón thêm niềm vui, phần lớn các em phải đối mặt những khó về vấn đề học tập, do sự khác biệt rất nhiều so với chương trình, phương pháp học tập ở Tiểu học. Đặc biệt, các em lại là lớp học sinh chịu nhiều ảnh hưởng của dịch Covid 19,thời gian chuyển cấp diễn ra khi đất nước mới trở lại bình thường, vẫn còn nhiều khó khăn. Các em vừa phải học tập, nâng cao những nội dung, kiến thức đã học ở Tiểu học vừa phải tiếp nhận một lượng kiến thức mới theo chương trình khác hoàn toàn Tiểu học. 2.3 Nội dung và kết quả điều tra thực trạng Nhằm đánh giá thực trạng và kiểm nghiệm hiệu quả của việc sử dụng một số biện pháp nâng cao hiệu quả giờ dạy đọc hiểu môn Ngữ Văn 6, tôi đã ứng dụng phương pháp này vào tiết dạy học đọc hiểu văn bản: “Thạch Sanh” (Ngữ văn 6, tập 2 – Sách kết nối tri thức). 6A1 6A2 6A3 6A4 6A5 6A6 Tỉ lệ % học sinh đánh giá mức độ kiến thức trong tiết “Thạch Sanh nặng về kiến 45% 50% 80% 94% 96% 92% thức. Tỉ lệ % học sinh đánh giá phần luyện tập, trải nghiệm trong tiết “Thạch Sanh” chưa 60% 70% 82% 85% 94% 89% đa dạng, phong phú về hình thức. Tỉ lệ % học sinh thấy tiết: “Thạch Sanh” 50% 64% 80% 92% 90% 92% chưa hấp dẫn.
5. Tỉ lệ % học sinh chưa thích học tiết: 60% 65% 85% 91% 92% 93% “Thạch Sanh”. Tỉ lệ % học sinh thích học tiết: “Thạch 40% 35% 15% 9% 8% 7% Sanh”. Tổng kết có đến 85% học sinh chưa thích học tiết “Thạch Sanh” môn Ngữ văn 6 vì kiến thức nặng, nhàm chán, chưa hấp dẫn. 3. Nội dung và biện pháp thực hiện. Từ những thực trạng trên, với suy nghĩ, trăn trở là phải áp dụng một số biện pháp nâng cao hiệu quả giờ dạy học Đọc hiểu văn bản ở môn Ngữ Văn 6 nên tôi mạnh dạn vận dụng vào trong công tác giảng dạy của mình những biện pháp sau: 3.1. Biện pháp 1: Sử dụng mô hình lớp học đảo ngược. 3.1.1 Mô tả: - Mô hình lớp học đảo ngược: Là quá trình chuyển đổi những hoạt động trong lớp ra ngoài lớp và ngược lại. - Đây là mô hình dạy học kết hợp. Ở đó, người học thể hiện được sự tích cực, tự chủ và trách nhiệm. - Thay đổi vai trò của người dạy và người học. Người giáo viên xây dựng kế hoạch bài dạy dưới nhiều hình thức (video, bài giảng điện tử, giáo án lên lớp, giáo viên hỗ trợ thực hiện nhiệm vụ. Trong khi đó học sinh sẽ tự tìm hiểu tài liệu tại nhà, lên lớp để thực hành và thảo luận với các bạn cùng lớp.
6. Các công việc cần thực hiện trong mô hình lớp học đảo ngược. - Cấu trúc của mô hình lớp học đảo ngược: Lớp học đảo ngược được chia thành 2 giai đoạn: Giai đoạn 1: Tìm hiểu thông tin mới: Giai đoạn này diễn ra hoàn toàn ở nhà. Giáo viên và học sinh sẽ tự làm việc hoặc học tập một mình. Nhiệm vụ của giáo viên và học sinh ở giai đoạn 1 cụ thể như sau: Giáo viên: Tìm hiểu thông tin, xác định nội dung, mục tiêu bài học, chuẩn bị bài giảng hấp dẫn cho học sinh. Sau đó, giáo viên quay video bài giảng và cung cấp học liệu cho học sinh qua mạng in – tơ - nét. Học sinh: Xem video bài giảng, đọc sách và tài liệu, học các kiến thức mà giáo viên đã gửi, ghi chép lại các kiến thức thu nhận được, tự làm quiz, bài tập cấp thấp. Đồng thời, học sinh thảo luận trên diễn đàn, ghi lại các câu hỏi thắc mắc, chuẩn bị dự án nhóm. Trong một số trường hợp, học sinh còn có thể tương tác trước với giáo viên hoặc học sinh khác trên hệ thống. Giai đoạn 2: Đào sâu vào kiến thức Giai đoạn này diễn ra ở lớp học. Học sinh và giáo viên tương tác với nhau, học sinh tương tác với bạn học trong lớp về bài học đã tìm hiểu trước đó ở nhà. Nhiệm vụ của giáo viên và học sinh ở giai đoạn 2 cụ thể như sau: Giáo viên: Giáo viên tổ chức thảo luận theo nhiều hình thức khác nhau, nhận xét, đánh giá, giải đáp các câu hỏi của học sinh, chốt lại kiến thức trọng tâm. Sau đó, giáo viên sẽ đưa thêm các kiến thức chuyên sâu vào bài giảng . Học sinh: Đặt câu hỏi để làm rõ vấn đề, nghe giáo viên giải đáp, giảng giải, làm việc nhóm, thảo luận tình huống, tranh luận, thực hành kỹ năng, thuyết trình cá nhân và nhóm. Ngoài ra, học sinh có thể tham gia các trò chơi để củng cố kiến thức và nghe nhận xét của giáo viên. Sự khác nhau trong quy trình của lớp học truyền thống và lớp học đảo ngược 3.1.2. Cách thức tiến hành
7. - Bước 1: Phân tích nội dung, mục tiêu bài học. - Bước 2: Giáo viên xây dựng kế hoạch bài học. - Bước 3: Giao nhiệm vụ cho học sinh học tập ở nhà. - Bước 4: Thực hiện kế hoạch dạy học trên lớp. Giáo viên chia nhóm cho học sinh trao đổi, thảo luận, chia sẻ ý kiến, quan điểm. - Bước 5: Nhận xét, giải đáp thắc mắc, chốt kiến thức trên lớp. - Bước 6: Giáo viên đánh giá, cho điểm. 3.1.3 Minh họa Bài 7:THẾ GIỚI CỔ TÍCH TIẾT 87: THẠCH SANH (TIẾT 2) Khi hướng dẫn HS tìm hiểu về nhân vật Thạch Sanh và Lý Thông trong văn bản tôi đã tiến hành như sau: I. MỤC TIÊU 1. Kiến thức - Đặc điểm về nhân vật và sự việc trong truyện cổ tích “Thạch Sanh” - Nghệ thuật xây dựng nhân vật, phương pháp tìm hiểu nhân vật trong truyện cổ tích 2. Năng lực - Đọc, kể sáng tạo - Đọc hiểu văn bản truyện cổ tích theo đặc trưng thể loại - Cảm nhận, phân tích nhân vật trong truyện cổ tích - Nhận diện đặc sắc nghệ thuật trong truyện cổ tích - Liên hệ, mở rộng kiến thức liên quan đến tác phẩm - Một số năng lực khác: Năng lực sử dụng ngôn ngữ, hợp tác, thảo luận, giải quyết vấn đề, tự chủ, sáng tạo... 3. Phẩm chất: - Sống vị tha, yêu thương con người, trung thực, khiêm tốn, không tham lam, bội bạc - Sống có ước mơ, khát vọng, vượt qua khó khăn, thử thách HOẠT ĐỘNG CỦA GV – HS DỰ KIẾN SẢN PHẨM - GV chiếu nhiệm vụ đã giao ở nhà A. Tri thức ngữ văn cho HS tìm hiểu trong tiết học trước. B. Đọc hiểu văn bản * GV tổ chức HS thảo luận nhóm I. Đọc – tìm hiểu chung
8. tìm hiểu về nhân vật Lý Thông và II. Khám phá văn bản Thạch Sanh theo PHT. Thời gian 5 1. Cốt truyện phút. 2. Nhân vật, sự việc - Nhóm 1, 2: Tìm hiểu về nhân vật Lý Thông: - Nhóm 3, 4: Tìm hiểu về nhân vật Thạch Sanh: - GV gọi đại diện các nhóm trình bày - HS cử đại diện trình bày. - GV gọi HS nhận xét - HS nhận xét, bổ sung - GV nhận xét, chốt về 2 nhân vật Thạch Sanh và Lý Thông. ? Theo em, có thể thay đổi trật sự các sự việc này hay không? Vì sao? - HS Trả lời - GV nhận xét, kết luận - GV liên hệ cách sắp xếp các sự việc khi làm văn tự sự. ? Để xây dựng hình tượng nhân * Nghệ thuật
9. vật Thạch Sanh và Lý Thông, tác giả - Mô tip người dũng sĩ dân gian đã sử dụng thành công - Tương phản, tăng cấp những nghệ thuật gì? - Đối lập - HS trả lời cá nhân - Yếu tố kì ảo - GV nhận xét, kết luận NHÓM 1: NHÓM 2: Tìm hiểu về nhân vật Lý Thông Tìm hiểu về nhân vật Thạch Sanh: HS Phạm Nhật Nam lớp 6A2 đại diện HS Nguyễn Thị Bảo Chinh và Hoàng Đức nhóm trình bày kết quả thảo luận của Lâm lớp 6A2 đại diện nhóm trình bày kết nhóm mình. quả thảo luận của nhóm mình dưới hình thức nhập vai nhân vật Thạch Sanh tự kể về cuộc đời của mình.
10. 3.1.4. Kết quả hoạt động - Đối với học sinh lớp 6, các em mới chuyển cấp, việc học tập theo những nhiệm vụ, chương trình mới còn gặp nhiều khó khăn. Tuy nhiên, khi được giao những nhiệm vụ học tập tại nhà, được học tập, làm việc theo mô hình lớp học đảo ngược các rất nhiệt tình, hào hứng tham gia. Với phần chuẩn bị bài và hoạt động tại lớp như trên, học sinh vừa chủ đông tiếp nhận kiến thức, khắc sâu kiến thức hơn qua sản phẩm mình làm ra, lại vừa phát triển năng lực hợp tác, tư duy, sáng tạo, góp phần rèn khả năng tự tin, kĩ năng nói và nghe. Hơn nữa, phần chủ động chuẩn bị bài của học sinh sẽ giúp giảm bớt gánh nặng thiết kế bài dạy cho giáo viên. Học sinh cũng được đa dạng các hình thức trình bày sản phẩm thảo luận của nhóm hoặc cá nhân, phát huy được tối đa năng lực, phẩm chất của người học. Không chỉ vậy, sau mỗi phần trình bày kết quả hoạt động giáo viên có thể đặt ra các câu hỏi khắc sâu kiến thức của học sinh. Như vậy, với việc sử dụng mô hình lớp học đảo ngược, giáo viên sẽ là người hướng dẫn học sinh và học sinh là chủ thể của mọi hoạt động. 3.2. Biện pháp 2: Sử dụng phương pháp dạy học theo góc trong các tiết dạy học đọc hiểu. 3.2.1. Mô tả: - Dạy học theo góc là một hình thức tổ chức hoạt động học tập theo đó người học thực hiện các nhiệm vụ khác nhau tại vị trí cụ thể trong không gian lớp học, đáp ứng nhiều phong cách học khác nhau. - Học theo góc người học được lựa chọn hoạt động và phong cách học: “cơ hội khám phá”, “thực hành”; cơ hội mở rộng, phát triển, sáng tạo; cơ hội đọc hiểu các nhiệm vụ và hướng dẫn bằng văn bản của người dạy; cơ hội cá nhân tự áp dụng và trải nghiệm. - Học theo góc kích thích người học tích cực thông qua hoạt động; mở rộng sự tham gia, nâng cao hứng thú và cảm giác thoải mái, đảm bảo học sâu, hiệu quả bền vững, tương tác mang tính cá nhân cao giữa thầy và trò, tránh tình trạng người học phải chờ đợi. Ví dụ: với chủ đề môi trường hoặc giao thông có thể tổ chức các góc: viết; đọc; vẽ tranh: xem băng hinh; thảo luận...về nội dung chủ đề. 3.2.2. Cách thức tiến hành - Bước 1: GV xác định mục tiêu, nội dung hoạt động - Bước 2: GV sắp xếp, phân loại, chia HS ngồi theo vị trí phù hợp. - Bước 3: GV giao nhiệm vụ cụ thể theo từng góc - Bước 4: HS chuẩn bị, thực hiện nhiệm vụ và chuẩn bị báo cáo kết quả.
11. - Bước 5: Các nhóm trình bày kết quả 3.2.3. Minh họa Trong tiết “Thạch Sanh” giáo viên tổ chức cho học sinh tìm hiểu thế giới kì ảo trong truyện cổ tích với góc truyền hình: Cuộc trò chuyện văn học với chủ đề: “Thế giới kì ảo trong truyện cổ tích. Giáo viên yêu cầu HS đại diện góc truyền hình lên tổ chức chương trình giao lưu cùng các bạn HS trong lớp và chia sẻ kiến thức, hiểu biết mà nhóm mình đã tìm hiểu về thế giới kì ảo trong truyện cổ tích của nhóm. Học sinh các nhóm lắng nghe, trao đổi, thảo luận. Hết thời chương trình trò chuyện, giáo viên nhận xét, đánh giá và chốt kiến thức. HS Nguyễn Bảo Trâm lớp 6A2 trong vai chuyên gia văn học lên trò chuyện, chia sẻ và giải đáp thắc mắc của các bạn trong lớp về ý nghĩa của các yếu tố kì ảo trong truyện cổ tích Thạch Sanh. Không chỉ vậy, trong hoạt động trải nghiệm của tiết học này, GV cũng đã sắp xếp chia nội dung hoạt động cho HS ở góc chia sẻ với chủ đề: “Người hùng