Sáng kiến kinh nghiệm Đưa ra giải pháp để lựa chọn và sử dụng tốt đồ dùng trực quan khi dạy một số văn bản trong chương trình Ngữ văn THCS

Nội dung tài liệu: Sáng kiến kinh nghiệm Đưa ra giải pháp để lựa chọn và sử dụng tốt đồ dùng trực quan khi dạy một số văn bản trong chương trình Ngữ văn THCS

1. số văn bản trong chương trình ngữ văn THCS để đồng nghiệp cùng tham khảo, góp ý kiến cho việc dạy- học của chúng ta ngày càng tốt hơn. 2. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU: Đưa ra giải pháp để lựa chọn và sử dụng tốt đồ dùng trực quan khi dạy một số văn bản trong chương trình Ngữ văn THCS nhằm góp phần nhỏ trong việc nâng cao chất lượng bộ môn Ngữ văn. 3. NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU: Để đạt được mục đích trên tôi đề ra nhiệm vụ cụ thể như sau: + Nghiên cứu lý thuyết: Cơ sở lí luận của việc lựa chọn và sử dụng đồ dùng trực quan trong bộ môn ngữ văn THCS. + Nghiên cứu thực tiễn: Thực trạng của việc sử dụng đồ dùng trực quan trong bộ môn ngữ văn THCS. + Đưa ra giải pháp thực hiện để thấy được tác dụng của việc sử dụng đồ dùng trực quan khi dạy một số văn bản trong chương trình Ngữ văn THCS. 4. PHẠM VI NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI: Kinh nghiệm lựa chọn và sử dụng đồ dùng trực quan khi dạy một số văn bản trong chương trình ngữ văn THCS tại trường . 2 năm học 2016-2017 và 2017- 2018. 5. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU: + Phương pháp 1: Nghiên cứu lí thuyết: Tập hợp, phân loại , xử lí các văn bản, các loại tài liệu liên ngành Ngữ văn; liên môn; SGK;SGV + Phương pháp 2: Điều tra, khảo sát thực tế: Thông qua dự giờ, thao giảng, sử dụng phiếu trắc nghiệm, phỏng vấn học sinh. + Phương pháp 3: So sánh, đối chiếu, phân tích, tổng hợp. 3
2. + Phương pháp 4: Thực nghiệm: thực hiện dạy thể nghiệm thực tế ở các khối lớp để đồng nghiệp trong nhóm dự giờ, rút kinh nghiệm. B- PHẦN THỨ HAI: NHỮNG BIỆN PHÁP GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ I- THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ: Trong dạy học xưa và nay, vấn đề trực quan đóng vai trò hết sức quan trọng. Một trong những vấn đề đem hiệu quả trong giảng dạy là việc lựa chọn và sử dụng yếu tố trực quan trong dạy học. Vậy trực quan trong hoạt động dạy - học là gì? Theo GS.TSKH Thái Duy Tuyên thì :" Trực quan trong hoạt động dạy - học là khái niệm dùng để biểu thị tính chất của hoạt động nhận thức, trong đó thông tin thu được từ các sự vật, hiện tượng của thế giới bên ngoài nhờ cảm nhận trực tiếp của các cơ quan cảm giác con người". Như vậy chúng ta thấy trực quan trong dạy học rất đa dạng và phong phú. Cũng như các bộ môn khác, bộ môn Ngữ văn cũng vậy, nhờ có trực quan sinh động mà giờ học trở nên lôi cuốn và hấp dẫn, học sinh có hứng thú hơn trong việc cảm nhận các hình tượng nghệ thuật qua văn bản. Đặc biệt với xu thế của thời đại công nghệ thông tin thì việc vận dụng công nghệ thông tin(chủ yếu là dùng máy chiếu) đã góp một phần hỗ trợ việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực hóa. Từ lâu, giáo viên dạy bộ môn Ngữ văn áp dụng phương pháp " lấy học sinh làm trung tâm" và kết hợp xu thế hiện đại " xem học sinh là bạn đọc sáng tạo" trong việc dạy văn bản; Điều đó đòi hỏi người giáo viên phải thực sự sáng tạo trong mỗi giờ lên lớp. Phải công nhận rằng một số đồng chí đã sử dụng đồ dùng trực quan rất thành công đem lại hiểu quả giáo dục có chất lượng, song bên cạnh đó tôi cũng đã chứng kiến không ít giáo viên đã " sáng tạo" giờ dạy từ đọc - chép sang chiếu (máy chiếu) - chép, nhìn - chép. Có khi biến phương tiện trực quan thành phương tiện minh họa kiến thức: giáo viên sau khi đã giảng xong rồi mới chỉ vào 4
3. đối tượng quan sát . Nghĩa là vai trò của dồ dùng trực quan đó chỉ là minh họa cho lời của giáo viên vừa giảng hoặc cho kiến thức học sinh đã lĩnh hội. Khiến cho giờ học trở nên gượng ép, áp đặt. Tất nhiên điều đó sẽ xẩy ra khi họ quá "máy móc" sử dụng các phương tiện trực quan. Thậm chí nếu quá lạm dụng sẽ làm phân tán tư tưởng, học sinh chỉ tập trung vào bàn luận một hình ảnh trực quan nào đó mà không tập trung khai thác nội dung bài. Vì vậy nếu vận dụng không đúng cách thì nó không còn là một giờ dạy văn thật sự nữa. Đặc thù riêng của bộ môn Ngữ văn là tư duy bằng hình tượng nghệ thuật, chính ngôn ngữ, câu, từ trong văn, thơ là trực quan hết sức phong phú và sinh động nếu chúng ta biết "gõ vào trí thông minh"(Phạm Văn Đồng) của học trò. Thơ, văn là những " nốt trầm xao xuyến", là bức họa bằng ngôn ngữ, là thông điệp về tình người, là sự hi sinh thầm lặng cao cả, là tấm lòng nhân ái bao la, sự cảm thông, chia sẻ là tất cả những cung bậc của tình người...mà nhà văn, nhà thơ đã tái hiện lại cuộc sống rồi gửi gắm vào tác phẩm một cách chân thực, sinh động và thuyết phục Chẳng hạn như trong văn bản " Chiếc lược ngà" của Nguyễn Quang Sáng (SGK Ngữ văn 9 tập 1). Lúc anh Sáu về nhà bé Thu không nhận cha vì vết thẹo dài trên má. Tình cảm cha con tưởng chừng như không hình thành được(mặc dù anh Sáu đã rất cố gắng). Song đến giây phút cuối cùng, trước khi anh Sáu đi xa thì tình cảm thiêng liêng ấy bỗng cháy bùng lên. Tiếng bé Thu gọi ba cùng cử chỉ " Chạy xô tới , nhanh như một con sóc, nó nhảy thót lên và dang hai tay ôm chặt lấy cổ ba nó, rồi nó hôn tóc, hôn cổ, hôn vai và hôn cả vết thẹo dài trên má của ba nó nữa" . Bé Thu không chịu cho ba lên đường đi xa vì em đã hiểu nguyên nhân mặt ba có vết thẹo . Đó mãi mãi là hỉnh ảnh cảm động của tình cha con giữa thời máu lửa. Giây phút giã biệt ấy đã trở thành vĩnh biệt. Nỗi đau từ câu chuyện đã cứa một nhát dao tê tái vào lòng người đọc. Thế nhưng có giáo viên khi dạy đến chi tiết này đã đưa ra một bức tranh có hình ảnh một người đàn ông mặc quân phục đứng ôm một đứa trẻ vào lòng. Rồi giới thiệu đó là ông Sáu và bé Thu. Dù bức tranh có được in màu đẹp, 5
4. phóng to, song làm sao có thể diễn tả được tình cha con sâu nặng của bé Thu và ông Sáu đã bị dồn nén trong 8 năm trời; làm sao có thể diễn tả được "đôi mắt mênh mông của con bé bỗng xôn xao" , hay là giọt nước mắt hạnh phúc của anh Sáu, càng không thể diễn tả hết những mất mát đau thương do chiến tranh đem lại . Vậy nên việc giáo viên đưa hình ảnh trực quan ở đây là không phù hợp . Lúc này người đọc dường như cũng lặng đi để cảm nhận ,thấu hiểu tình cảm cha con trong họ. Đưa hình ảnh trực quan lúc này sẽ đánh tan đi những xúc cảm mà người đọc đang dành cho nhân vật. Không những thế mà có khi còn làm hỏng cả một hình tượng văn học mà tác giả gửi gắm vào tác phẩm. Hay cũng trong chương trình ngữ văn 9 - ở một văn bản khác, văn bản " Bến quê" của Nguyễn Minh Châu . Có giáo viên đã kì công in một bức tranh to, vẽ hình ảnh một người đàn ông gầy còm, ốm yếu ngồi trên chiếc giường rướn người nhìn qua cửa sổ và bên ngoài kia là hình ảnh dòng sông và bãi bờ bên kia ,để rồi khi dạy thuyết trình với học sinh rằng đó là nhân vật Nhĩ - người đàn ông đã từng trải, bôn ba đây đó nhưng khi bị mắc bệnh hiểm nghèo lại khao khát được đặt chân sang bờ bãi bên kia sông. Sử dụng trực quan ở đây là không cần thiết vì nó chỉ minh họa cho kiến thức mà giáo viên đã thuyết trình trước đó, còn bức tranh kia làm sao có thể " nói" lên sự thức tỉnh có xen niềm ân hận và nỗi xót xa của nhân vật Nhĩ- người đàn ông đã từng được đi nhiều nơi, tiếp xúc với nhiều người, nhiều cảnh đẹp kì quan của thế giới, giờ đây khi phải nằm liệt giường mới cảm nhận được vẻ đẹp tâm hồn của người vợ cũng như vẻ đẹp bình dị của bãi bồi bên kia sông. Bức tranh kia có in đẹp bao nhiêu cũng không thể gửi gắm một bức thông điệp tới người đọc: “ Hãy biết trân trọng những gì ta đang có và những vẻ đẹp gần gũi bình dị xung quanh ta. Bởi có những thứ khi ta đang có lại không biết cảm nhận để mà trân trọng, nâng niu đến khi sắp mất đi rồi mới nuối tiếc xót xa, ân hận.” Khi dạy đến văn bản " Một thức quà của lúa non: cốm "(SGK ngữ văn 7 tập 1) 6
5. Một đồng nghiệp đã kì công gửi mua được cốm ở Hà Nội về mục đích là cho học sinh "mục sở thị"(vì học sinh miền trung du có ít em biết đến thức quà này). Giờ học sôi nổi hẳn khi giáo viên đưa chiếc đĩa đựng đầy các hạt cốm ra và đi từng bàn, từng bàn giới thiệu, các em học sinh hào hứng thò tay, có em cho vào miệng nếm thử rồi nhiều bàn tay bỏ vào đĩa cốm và chỉ trong chốc lát sàn lớp vương vãi đầy cốm là cốm. Giờ học trở thành giờ bàn luận của các em học sinh về một món ăn mà các em chưa bao giờ được biết .Tệ hại hơn các em còn nhận xét hương vị của cốm không ngon. Ông Thạch Lam miêu tả không chính xác...Tiết học có "sôi nổi" thật, song sự công phu của giáo viên cùng với sự vận dụng không khéo léo đã làm mất giá trị của một thức quà đặc biệt là giá trị văn hóa truyền thống của người Hà Nội trong mắt con trẻ chúng ta. Như vậy việc sử dụng trực quan của giáo viên này là chưa có hiệu quả vì nó chỉ mang ý nghĩa giới thiệu vật chất mà ý nghĩa tinh thần ở trong văn bản này chưa được khai thác. Còn rất nhiều lần tôi đã chứng kiến nhiều đồng nghiệp khi dạy các văn bản đưa ra các chi tiết hình ảnh trong một văn bản nào đó rồi yêu cầu học sinh nêu ý nghĩa . Phần giáo viên đã chuẩn bị những ý trả lời vào bảng phụ hoặc công phu hơn thì đánh máy và in phóng to ra trên khổ giấy lớn. Sau khi hỏi học sinh hoặc đại diện nhóm trả lời xong giáo viên treo bảng phụ lên và chỉ đây là ý cơ bản, và đúng cho câu hỏi cô vừa nêu rồi yêu cầu học sinh đọc lại toàn bộ thông tin đó. Đồng thời giáo viên thao tác gạch chân dưới những từ ngữ quan trọng rồi nói "các em nắm cho cô những ý cơ bản này" . Như vậy không những là minh họa cho kiến thức cô vừa khai thác mà còn biến từ "đọc-chép" sang "nhìn - chép". Với việc dùng phương tiện dạy học như thế này đã vô tình biến học sinh là "bình chứa" là người "nhận hàng" thầy là người "gói hàng", "giao hàng" là người "rót kiến thức" vào bình. Học sinh với nhu cầu khát vọng và những đặc điểm tâm lý, nhận thức riêng chưa được quan tâm, mối quan tâm của giáo viên là văn bản vì thế 7
6. học sinh luôn đóng vai trò " thính giả", " người ngoài cuộc" hơn là một "người tham gia" vào các hoạt động học. Thế kỉ XXI, Công nghệ thông tin phát triển mạnh mẽ và đi vào mọi lĩnh vực của đời sống. Đặc biệt trong qúa trình đổi mới phương pháp dạy học ở nhà trường phổ thông, việc áp dụng công nghệ thông tin góp phần hỗ trợ việc tích cực hóa quá trình dạy học. Đối với môn Ngữ văn cũng không ngoại lệ. Tuy nhiên đổi mới phương pháp dạy học văn bằng cách vận dụng công nghệ thông tin vào giảng dạy có nhiều hình thức và tùy theo sáng tạo của người giáo viên( chủ yếu là việc thiết kế giáo án điện tử bằng phần mềm Power point). Tôi đã chứng kiến một tiết dạy power point văn bản " Cô bé bán diêm" của nhà văn An-dec-xen (SGK ngữ văn 8 tập 1) giờ học sôi nổi, học sinh hoạt động tích cực, giáo viên đúng với vai trò là người hướng dẫn các hoạt động học, giờ dạy sẽ rất tốt nếu như đến lần quẹt diêm thứ tư của cô bé, giáo viên không đưa hình ảnh cô bé và người bà: bức tranh động vẽ một em bé ngồi tựa vào góc tường, tay giơ một que diêm sáng trong khoảng sáng mờ đó là hình ảnh một người phụ nữ trùm khăn choàng trắng kín từ đầu xuống chỉ rõ phần mặt , phần thân không có, chỉ là hình ảnh mờ nhạt thoang thoảng bay phất của chiếc khăn choàng , hình ảnh của một "hương hồn" ẩn hiện, bay lơ lửng , mà theo cách bàn luận của học sinh trong giờ học là "hồn ma " của bà cô bé hiện về . Nhờ công nghệ thông tin mà bức tranh "có hồn" hơn những bức tranh được vẽ bằng tay nhiều. Đó là một bức tranh động nhưng chính hình ảnh động của bức tranh mà giờ học mất đi giá trị của một tác phẩm văn học: được gặp lại bà với niềm vui, nụ cười, là một phần như là sự bù đắp cho những đau thương mất mát mà cô bé phải gánh chịu, cảnh "huy hoàng lúc hai bà cháu bay lên đón lấy niềm vui đầu năm mới" chính là nhà văn không muốn người đọc phải chứng kiến một cái chết thảm thương vì rét, đói, vì thiếu tình thương của cô bé . Thế nhưng giá trị nhân văn đó không được đề cập đến vì học sinh mải chú ý đến 8
7. "hồn ma" của người bà, rồi trầm trồ khen ai đó thiết kế được bức tranh tài tình. Quả thật rất đáng buồn khi trong giờ dạy người giáo viên không khéo léo xử lí những tình huống sư phạm, hoặc chọn lựa đồ dùng dạy học hợp lí thì giờ học sẽ không mất đi giá trị biểu đạt của văn bản. Khi sử dụng phượng tiện trực quan, học sinh ngoài việc sử dụng thính giác để nghe thì các em còn huy động thêm thị giác để thu nhận thông tin. Song việc sử dụng phương tiện trực quan như tôi đã trình bày khi dạy một số văn bản như trên thì việc lĩnh hội tri thức của học sinh vẫn là thụ động, học sinh chỉ cần nghe, nhìn và chấp nhận sự điều khiển của giáo viên mà ít phải động não, suy nghĩ. Cho nên cách sử dụng các phương tiện trực quan như vậy vẫn là cách dạy thụ động. Từ những thực trạng mà tôi đã dẫn ra một số dẫn chứng cụ thể ở một số văn bản như trên, tôi mạnh dạn đưa ra một số kinh nghiệm và giải pháp khắc phục nhằm nâng cao chất lượng bộ môn như sau: II- GIẢI PHÁP KHẮC PHỤC: 1- LỰA CHỌN ĐỒ DÙNG TRỰC QUAN: Tác phẩm văn học là "con đẻ" tinh thần của nhà văn, được nhà văn sáng tạo bằng nghệ thuật ngôn từ. Nhà văn tái hiện lại mọi khía cạnh của cuộc sống xung quanh chúng ta vì thế văn học rất gần gũi với đời sống của mỗi một người. Bởi vậy, người dạy phải có những rung cảm thật sự bằng ngôn ngữ, thái độ, cử chỉ phù hợp để định hướng cho các em xây dựng những hoạt động đúng đắn về tác phẩm văn học .Trong quá trình chuẩn bị tiết dạy, việc lựa chọn đồ dùng trực quan phù hợp và dự đoán những tình huống sư phạm có thể xẩy ra cũng là khâu quan trọng không kém khâu sử dụng: - Trước hết người hướng dẫn phải nghên cứu , nhận xét về chất lượng, giá trị của trực quan trước khi sử dụng. 9
8. - Thứ hai: Cần phải định hướng khai thác nội dung nào để có thể lựa chọn trực quan phù hợp. - Thứ ba : Xác định chọn thời điểm sử dụng trong quá trình dạy- học. - Thứ tư: Khi sử dụng ngoài việc giúp học sinh quan sát, mô tả, liên tưởng thì người hướng dẫn phải có hệ thống câu hỏi đãn dắt giúp học sinh phát hiện, phân tích tổng hợp tư duy từ quan sát trực quan. Trong bài viết này tôi phân loại các nhóm trực quan như sau: Nhóm 1: Tranh ảnh chụp chân dung tác giả, một số tác phẩm của các tác giả: nhóm này thường dùng để giới thiệu chứ không dùng với mức độ khai thác nội dung văn bản. Nhóm 2: Tranh ảnh những địa danh có trong tác phẩm, tranh ảnh có liên quan đến những vấn đề trong văn bản: Nhóm này dùng để khai thác nội dung văn bản. Nhóm 3: Nhóm trực quan mẫu: bao gồm trích đoạn những văn bản khác có cùng chủ đề,(dùng với phương pháp tích hợp dọc ) dùng để khai thác nội dung , làm nổi bật tư tưởng chủ đề tác phẩm; bảng phụ. Nhóm 4: Đoạn phim tư liệu, những bản nhạc của bài thơ đã được phổ nhạc, một khúc ca, một điệu hò liên quan đến văn bản: Nhóm này ngoài việc sử dụng để khai thá nội dung còn có thể kết hợp khai thác hình thức nghệ thuật . Nhóm 5: Trực quan linh hoạt: Bao gồm cách trình bày bảng của giáo viên, cách đọc phân vai hay là ngôn ngữ, cử chỉ, ngữ điệu của chính người hướng dẫn (giáo viên): dùng để khai thác nội dung và hình thức nghệ thuật của văn bản. Lưu ý: Lựa chọn trực quan nào thì tùy vào văn bản và đối tượng tiếp nhận văn bản mà lựa chọn phương tiện cho phù hợp. 2- SỬ DỤNG ĐỒ DÙNG TRỰC QUAN: 10
9. Trong quá trình sử dụng đồ dùng trực quan giáo viên không truyền đạt để cung cấp kiến thức cho học sinh mà chỉ là người hướng dẫn cho các em tự phát hiện kiến thức từ đối tượng quan sát. Lúc này đối tượng quan sát không phải là phương tiện minh họa kiến thức nữa mà là nguồn gốc của kiến thức. 2.1: Trực quan bằng cách dùng tranh ảnh chân dung, địa danh: Thật vậy , Tranh ảnh chân dung, địa danh, hay hình ảnh liên quan đến văn bản, một văn bản chữ Hán,..mỗi một đồ dùng trực quan đều chứa đựng một lượng thông tin rất lớn. Nguồn thông tin đó được khai thác nhiều hay ít là tùy thuộc vào người quan sát nó. Khi cho học sinh quan sát một đối tượng, trước hết giáo viên phải lựa chọn một đối tượng phù hợp làm sao từ đối tượng đó học sinh có thể vừa quan sát vừa khai thác tri thức cùng với sự dẫn dắt khéo léo của người giáo viên bằng một hệ thống câu hỏi lôgic các em sẽ tích cực suy nghĩ để khai thác nội dung bài học. Chẳng hạn như trong văn bản " Đồng chí "của Chính Hữu (SGK ngữ văn 9 tập 1) Ngoài việc giới thiệu chân dung của nhà thơ Chính Hữu giáo viên có thể sử dụng những hình ảnh quen thuộc về người nông dân, con trâu cày ruộng, gian nhà tranh, giếng nước, gốc đa ( Có thể dùng Power point càng tốt ) để có thể vừa yêu cầu học sinh đọc khổ thơ vừa trình chiếu. Ruộng nương anh gửi bạn thân cày Gian nhà không mặc kệ gió lung lay 11
10. Giếng nước gốc đa nhớ người ra lính Từ đây giáo viên đặt câu hỏi để khai thác kiến thức : ? Lúc này , những đồng chí của tác giả là ai? Họ biết gì về hoàn cảnh của nhau? ? Hiểu nhau từ "ruộng nương" , " bạn thân cày", gian nhà lung lay, "giếng nước gốc đa" Đó là một cách hiểu như thế nào? => Kết hợp với việc quan sát các bức tranh HS dễ dàng nhận thấy được những người lính chống thực dân Pháp là những người nông dân ra trận, họ thấu hiểu tường tận bằng lòng cảm thông bè bạn => cảm thông những tâm tư nỗi lòng của nhau , hy sinh tình nhà cho việc nước thật giản dị và cảm động. Hoặc ở bài " Đập đá ở Côn Lôn" của Phan Châu Trinh (SGK ngữ văn 8 tập 1) Ngoài việc giới thiệu chân dung , một số hình ảnh chụp các tác phẩm của ông thì giáo viên có thể giới thiệu địa danh Côn Đảo chụp từ trên cao xuống và vị trí Côn Đảo trên bản đồ Việt Nam, rồi hình ảnh nhà tù Côn Đảo, những người tù bị đày phải lao động khổ sai. Khi dạy văn bản này tôi đã sử dụng những hình ảnh trực quan sau: 12
11. Ảnh chụp Côn Đảo từ trên cao Côn Đảo trên bản đồ Việt nam(góc dướ phía phải Những tù nhân Côn Đảo Tù nhân bị lao động khổ sai Dãy chuồng cọp mà bọn thực dân dùng để nhốt tù nhân Tù nhân bị nhốt ở chuồng cọp Từ việc quan sát những bức tranh trên giáo viên có thể đặt câu hỏi để học sinh khai thác kiến thức 13