Sáng kiến kinh nghiệm Biện pháp phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học môn Toán Lớp 1

Nội dung tài liệu: Sáng kiến kinh nghiệm Biện pháp phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học môn Toán Lớp 1

1. 5 1.2. Khó khăn * Giáo viên: Mặc dù đã được tập huấn và các cấp ngành giáo dục đã có các văn bản chỉ đạo hướng dẫn về thực hiện chương trình, về đổi mới phương pháp giảng dạy song một bộ phận giáo viên trong đó có bản thân tôi cũng chưa thực sự linh hoạt khi vận dụng các phương pháp và hình thức tổ chức dạy học trong các tiết học toán. Năng lực của giáo viên trong việc tiếp cận với chương trình, đổi mới phương pháp dạy học và ứng dụng công nghệ thông tin còn hạn chế. Giáo viên chưa thực sự sáng tạo trong việc khích lệ học sinh, giúp học sinh tự khám phá kiến thức và rèn luyện kỹ năng. * Học sinh: Học sinh lớp 1 là lớp đầu tiên bậc Tiểu học, từ hoạt động vui chơi là hoạt động chủ đạo ở trường mầm non sang hoạt động học tập ở trường tiểu học là một bước chuyển lớn. Ở lứa tuổi này, các em chưa thích ứng với môi trường học tập mới. Các em thiếu động lực học, còn mải chơi, chưa ý thức được tầm quan trọng của việc học, khả năng tập trung chú ý vào các hoạt động học tập chưa cao, còn ham chơi, hay nói leo, nói tự do trong giờ học, đặc biệt việc tự học rất hạn chế; khả năng phát triển tư duy một cách độc lập chưa cao, gặp khó khăn trong việc tiếp nhận và ghi nhớ kiến thức. Bên cạnh đó ý thức tự giác học tập, rèn luyện của một số học sinh chưa tốt, còn ỷ lại, chưa thực sự tích cực trong học tập. Nhiều học sinh tiếp xúc sớm với điện thoại, vi tính để chơi game, xem video mà chúng yêu thích nên giảm khả năng tập trung và hứng thú học tập. Một số học sinh còn nhút nhát, chưa mạnh dạn tham gia vào các hoạt động học tập. Nhiều học sinh làm toán một cách máy móc, thiếu sự tập trung trong giờ học; Khiến cho các tiết học toán trở lên căng thẳng, trầm lắng; kết quả học tập môn Toán của nhiều học sinh chưa cao. 2. Mô tả giải pháp sau khi có biện pháp Từ những thuận lợi, khó khăn khách quan và chủ quan nêu trên, trước thực trạng đó, tôi đã mạnh dạn nghiêm cứu, tìm tòi và áp dụng biện pháp phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học môn Toán lớp 1, cụ thể như sau: 2.1. Giải pháp 1: Giáo viên tìm hiểu đặc điểm tâm lý trẻ lớp 1 * Việc nắm bắt rõ về đặc điểm tâm lý của học sinh sẽ giúp giáo viên có những biện pháp giáo dục hiệu quả nhất, giúp học sinh hoàn thiện về cả tinh thần, thể chất, trí tuệ và nhân cách.
2. 6 Học sinh lớp 1 vừa từ trường mầm non lên còn vô cùng bỡ ngỡ với môi trường học tập mới. Có nhiều em còn sợ đi học, không hiểu học Toán là gì, phải học thế nào, nhưng cũng có một số em luôn hứng khởi với mỗi bài học mới của thầy cô giáo. Nhìn chung khả năng kiểm soát, sự tập trung chú ý của trẻ còn yếu và thiếu tính bền vững, dễ bị phân tán bởi những âm thanh, sự kiện khác ngoài nội dung học tập. Trẻ thường quan tâm chú ý đến những môn học, giờ học có đồ dùng trực quan sinh động, hấp dẫn có nhiều tranh ảnh, trò chơi,... Trí tưởng tượng của học sinh lớp 1 đã phát triển phong phú hơn so với trẻ mầm non. Tuy nhiên, tưởng tượng của các em vẫn còn đơn giản. Như vậy cần phát triển tư duy và trí tưởng tượng của các em bằng cách biến các kiến thức khô khan thành những hình ảnh có cảm xúc, đặt ra câu hỏi mang tính gợi mở, thu hút các em vào các hoạt động nhóm, hoạt động tập thể để quá trình nhận thức phát triển. Trong giai đoạn lớp 1, ghi nhớ máy móc phát triển khá tốt và chiếm ưu thế hơn so với ghi nhớ có ý nghĩa. Nhiều học sinh chưa biết cách ghi nhớ, đặc biệt các em chưa đủ ý chí để thực hiện nếu gặp chút khó khăn. Khi nhận lớp, tôi luôn quan tâm tời việc tạo ra sự thân thiện, gần gũi với học sinh để tìm hiểu đặc điểm về tính cách, khả năng nhận thức, nhu cầu cá nhân. Qua đó tôi biết được sở thích, nguyện vọng cá nhân của từng em và phát huy điểm mạnh của từng học sinh trong quá trình giảng dạy. Tôi còn thường xuyên gần gũi chuyện trò. Chính sự gần gũi của cô mà các em không còn cảm thấy sợ và ngần ngại mỗi khi trò chuyện, chia sẻ. Học sinh lớp 1 rất thích được khen, nên dù có một chút tiến bộ cũng cần tuyên dương, động viên kịp thời để em cố gắng hơn nữa. Đặc biệt, biết trong lớp có nhiều em rụt rè, nhút nhát, tôi đã tạo điều kiện để các em tham gia nhiều hoạt động, qua đó các em mạnh dạn hơn trong giao tiếp, hăng hái trong học tập, vui chơi dần dần hòa đồng với các bạn trong lớp. Trong quá trình dạy học, tôi luôn chú trọng đến yếu tố tâm lí, nhằm động viên kịp thời và cũng chú trọng đến việc nhắc nhở nhẹ nhàng với một số trường hợp học sinh chưa tập trung, hay làm việc riêng nhằm rèn luyện tính chăm chỉ, cẩn thận, tự tin và khơi dậy hứng thú yêu thích và tích cực hơn trong hoạt động học tập môn Toán. 2.2. Giải pháp 2: Sử dụng hợp lí, khai thác triệt để hiệu quả của đồ dùng dạy học, tăng cường tự làm đồ dùng dạy học Ở bậc Tiểu học nói chung và với lớp 1 nói riêng, nhận thức của học sinh mang tính trực quan, gắn liền với những hình ảnh, hiện tượng cụ thể. Trực quan giúp HS tích luỹ được các biểu tượng ban đầu của các đối tượng toán học, tạo chỗ
3. 7 dựa cho quá trình suy nghĩ, tri giác tiếp theo đồng thời giúp HS phát triển năng lực tư duy trừu tượng và trí tưởng tượng. Học sinh lớp 1 thường hiếu động, ham hiểu biết cái mới song các em chóng chán. Vì vậy, người giáo viên phải tạo ra hứng thú trong học tập, sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học nói chung, trong dạy học môn Toán nói riêng là điều rất cần thiết. Trong các giờ học toán, tôi thường sử dụng các đồ dùng trực quan cụ thể, nhiều màu sắc hấp dẫn, sinh động để thu hút sự chú ý của học sinh. Khi đó sẽ kích thích học sinh cảm nhận, tri giác tích cực và chính xác và đặc biệt phải hình thành ở các em sự hứng thú và vui vẻ khi khám phá và ghi nhớ kiến thức, lớp học thoải mái, vui vẻ, giờ học đạt hiệu quả cao. Học sinh ham thích học Toán. * Những đồ dùng dạy học tôi đã sử dụng để tổ chức các hoạt động dạy học nhằm phát huy tính tích cực của học sinh đó là: a) Khai thác tối đa hình ảnh và thông tin từng bài học trong Sách giáo khoa: Đây là một đồ dùng trực quan gần gũi, phổ biến và thiết thực với các em. Sách giáo khoa Toán 1 trong chương trình GTPT 2018 có các kênh hình rất đẹp, sinh động, gây hứng thú và gần gũi với đời sống của học sinh. Ngoài việc cho học sinh quan sát những hình ảnh minh hoạ trong sách giáo khoa của các em để tìm hiểu và hình thành kiến thức mới hoặc quan sát hình ảnh để hiểu thêm về dữ kiện đã biết và yêu bài cần thực hiện, khi cần giảng giải hoặc làm rõ một nội dung nào đó cho HS cả lớp, tôi có thể phóng to hình ảnh đó, đưa lên màn chiếu hoặc ti vi để HS cả lớp dễ dàng quan sát và tập trung thực hiện yêu cầu của bài học. b) Sử dụng hiệu quả đồ dùng học toán là các vật thật (bông hoa, lá cây, quả cà chua ,..) , các mô hình tượng trưng (hình vuông, hình chữ nhật, hình tam giác, chấm tròn, que tính...) Các phương tiện, đồ dùng học Toán là cần thiết để hỗ trợ, giúp học sinh khám phá, phát hiện và thể hiện các ý tưởng toán học trừu tượng một cách cụ thể, trực quan, đồng thời cũng là một trợ giúp tích cực cho giáo viên nâng cao hiệu quả dạy học. Vì vậy, cần sử dụng triệt để và hiệu quả các thiết bị dạy học trong bộ thiết bị tối thiểu theo quy định đối với môn Toán như que tính, mô hình, bảng gài .., Giáo viên cũng cần chú ý rèn học sinh kĩ năng sử dụng đồ dùng và các em biết cách bảo quản các chi tiết trong bộ đồ dùng học tâp. Ví dụ: Khi dạy lập các bảng cộng trừ trong phạm vi 10, nên cho học sinh thao tác trên que tính ghép các phép tính lập được trên bộ bảng cài trong bộ đồ dùng cá nhân.
4. 9 c) Tích cực làm và sử dụng hiệu quả đồ dùng dạy học tự làm: * Giáo viên tự làm: Bên cạnh bộ Đồ dùng học tập môn Toán thuộc danh mục quy định, tôi còn tự làm thêm nhiều đồ dùng dạy học khác để sử dụng. Bản thân luôn học hỏi đồng nghiệp, tự tìm tòi sáng tạo làm ra một số đồ dùng để phục vụ cho việc dạy – học trên lớp, phục vụ cho các giờ học thêm sinh động, đạt hiệu quả. Một số đồ dùng dạy học giáo viên tự làm Những đồ dùng giáo viên tự tạo không chỉ dành cho dạy – học bài mới mà giáo viên còn thường xuyên sử dụng vào việc củng cố bài giảng nhằm gây hứng thú và khắc sâu kiến thức cơ bản. Ví dụ 1: Khi dạy Bài Tách số, học sinh vừa quan sát vừa được thực hành trên bộ đồ dùng quả táo. Với hoạt động đó, các con sẽ rất thích thú tích cực khám phá kiến thức mới và ghi nhớ nội dung bài học được sâu hơn. Ví dụ 2: Song song với hoạt động hình thành kiến thức mới, để củng cố cho học sinh đếm được từ 1 đến 3, tôi cho học sinh thực hành đếm và viết trên các “toa tàu” nhằm thay đổi không khí học tập cho các em.
5. 10 * Huy động phụ huynh và học sinh làm đồ dùng dạy học: Để có được nhiều đồ dùng phục vụ cho quá trình giảng dạy tôi đã phối hợp, hướng dẫn phụ huynh và học sinh cùng tham gia làm đồ dung dạy học. Để làm được việc đó có hiệu quả, tôi đã mạnh dạn trao đổi với phụ huynh. Với đội ngũ phụ huynh lớp 1 trẻ và nhiệt tình, luôn cộng tác cùng giáo viên chủ nhiệm đã giúp cho lớp có nhiều đồ dùng thiết thực trong dạy học. - Với cha mẹ học sinh: Sau khi thực hiện tuyên truyền để nâng cao nhận thức của cha mẹ học sinh về vai trò và tầm quan trọng của đồ dùng dạy học, tôi đã huy động và khích lệ phụ huynh trực tiếp tham gia làm đồ dùng. Thông thường với những đồ dùng cần chi phí đáng kể và nhiều công sức thì tôi cùng phối hợp với cha mẹ học sinh để tranh thủ sự hỗ trợ về kinh phí và Công sức thực hiện làm đồ dùng. Để huy động được sự tham gia hiệu quả của cha mẹ học sinh, giáo viên cần thực hiện một số việc sau: Thông tin về sự cần thiết của đồ dùng để nhận sự phản hồi và đồng thuận của cha mẹ học sinh Lập bản chi tiết về đồ dùng: tên gọi, cấu tạo, nguyên liệu, môn bài sử dụng,..
6. 11 Tư vấn, hỗ trợ trong quá trình làm đồ dùng dạy học thông qua gợi ý cụ thể như: Sưu tầm tranh ảnh có ở các loại sách, báo, họa báo, tạp chí, bìa lịch, ; tận dụng các vật dụng như: vỏ hộp, can, chai nhựa, dây thép, dây vải, đinh, sử dụng các vật liệu sẵn có ở địa phương như gỗ, tre, nứa, rơm, vải vụn,
7. 12 - Với học sinh: Với học sinh lớp 1 thì các em chỉ có khả năng làm được những đồ dùng đơn giản, thông thường tôi khích lệ học sinh tự làm một số đồ dùng như: Sưu tầm tranh ảnh, phế liệu an toàn, tô màu, cắt hình, xé dán tranh,... Khích lệ các em tham gia cùng làm với giáo viên và cha mẹ mình để phát huy tính tích cực, sự hợp tác, chia sẻ. Khi có các sản phẩm do bố, mẹ hoặc các em tự tay làm ra, các em sẽ cảm thấy tự hào, yêu quý và hứng thú hơn rất nhiều so với các đồ mua sẵn. Đây cũng là một hình thức dạy cho các em biết yêu quý sức lao động ngay khi còn bé. Qua đó các em cũng cảm nhận được sự quan tâm, công sức của thầy cô và cha mẹ đối với mình mà có động cơ, ý thức học tập tốt hơn. Tổ chức các nhóm, tổ trong lớp thi đua làm và trưng bày đồ dùng tự làm; tuyên dương động viên kịp thời các cá nhân và tổ nhóm tiêu biểu. 2.3. Giải pháp 3: Tổ chức trò chơi học tập Ở bậc Tiểu học, đặc biệt là lớp 1, các em vừa kết thúc lứa tuổi vui chơi và bước vào học tập, vừa học vừa chơi. Bên cạnh việc thường xuyên sử dụng đồ dùng trực quan, tổ chức trò chơi cho các em trong những giờ học là việc làm không thể thiếu, nó có vai trò quan trọng phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của lứa tuổi Tiểu học. Đặc biệt là trong giờ học Toán, trò chơi học tập là một hoạt động mà các em hứng thú nhất. Các trò chơi có nội dung Toán học lý thú và bổ ích phù hợp với việc nhận thức của các em. Thông qua các trò chơi, các em sẽ lĩnh hội những tri thức toán học một cách dễ dàng, củng cố khắc sâu kiến thức, tạo cho các em niềm say mê, hứng thú trong học tập, góp phần đạt hiệu quả cao trong giờ học Toán. Trong quá trình chơi trò chơi các em sẽ bộc lộ nhiều cảm xúc rất rõ ràng. Tổ chức trò chơi giúp các em hòa nhập với tập thể, nâng cao tinh thần đoàn kết tập thể, mạnh dạn tham gia vào trò chơi, ham chơi, ham học giúp các em linh hoạt, sáng tạo trong học tập và cuộc sống. Tôi luôn có ý tưởng chuyển những giờ học toán với những con số và phép tính “khô khan” thành những bài học thú vị qua những trò chơi học tập. Tôi cố gắng phấn đấu mỗi tiết học, dành ra một khoảng thời gian phù hợp để tổ chức trò chơi. Trò chơi làm thay đổi hình thức học tập, giảm sự căng thẳng của giờ học, nhất là các giờ học kiến thức lý thuyết mới.
8. 13 * Có thể là trò chơi khởi động đầu giờ học: đó là một trò chơi đơn giản tạo tâm thế học tập tích cực đồng thời kết nối kiến thức đã học với kiến thức mới mà giờ học đó HS được khám phá * Phần luyện tập thực hành, giáo viên cũng có thể tổ chức trò chơi bằng cách chuyển một bài tập nào đó thành một trò chơi phù hợp. Điều đó vừa thay đổi không khí giờ học, giảm sự căng thẳng nhàm chán với chuỗi bài tập liên tiếp vừa lôi cuốn học sinh tích cực tham gia trò chơi, qua đó cũng giúp học sinh thực hiện đầy đủ và hiệu quả yêu cầu của bài tập. * Đặc biệt phần cuối giờ học Toán, tôi thường xuyên tổ chức trò chơi giúp học sinh củng cố khắc sâu kiến thức vừa học. Thay vì những câu hỏi dễ gây sự mệt mỏi nhàm chán như: “Giờ học toán hôm nay, em được học nội dung gì?”; Hoặc “Em hãy đọc lại các phép tính của bảng cộng 1 trong phạm vi 10”, Tôi tổ chức cho học sinh tham gia vào một trò chơi giúp học sinh quên luôn cảm giác mệt mỏi cuối tiết học, hơn nữa qua trò chơi còn giúp các em củng cố kiến thức vừa học một cách nhẹ nhàng. Ví dụ: Sau khi học xong bài “Bảng cộng 1 trong phạm vi 10”, tôi tổ chức trò chơi mang tên “Xe buýt đến trường” để các em vừa chơi vừa ôn lại các phép
9. 14 tính cộng đã học. Giáo viên nêu luật chơi: Tại điểm dừng xe buýt, có các bạn nhỏ đang chờ xe. Nhiệm vụ của các em là trả lời đúng các các câu hỏi của bác tài xế để giúp bạn nhỏ được lên xe và đến trường đúng giờ. Kèm theo câu trả lời của học sinh giáo viên khen ngợi những học sinh có câu trả lời đúng và nhanh nhất. Để kết thúc trò chơi, cả lớp thưởng cho nhóm thắng cuộc một tràng pháo tay thật giòn và kèm theo lời khen ngợi của giáo viên. Trò chơi học tập được sử dụng như một phương pháp tổ chức cho học sinh khám phá và chiếm lĩnh nội dung học tập hoặc thực hành luyện tập một kĩ năng nào đó trong chương trình môn học. Đây là một phương pháp thu hút mức độ tập trung và sự tích cực của học sinh mà ít có phương pháp nào sánh kịp. 2.4. Giải pháp 4: Giáo viên tích cực đổi mới phương pháp và hình thức tổ chức hoạt động dạy học, ứng dụng công nghệ thông tin trong quá trình dạy học. Yêu cầu của giáo dục hiện nay đòi hỏi phải đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh. Vì vậy người giáo viên phải gây được hứng thú học tập cho các em bằng cách lôi cuốn các em tham gia vào hoạt động học tập. Học sinh Tiểu học có trí thông minh khá nhạy bén, sắc sảo, có óc tưởng tượng phong phú. Đó là tiền đề tốt cho việc phát triển tư duy toán học nhưng cũng
10. 15 rất dễ bị phân tán, căng thẳng nếu bị áp đặt. Chính vì thế, phương pháp giảng dạy, hình thức truyền đạt thế nào cho phù hợp với tâm sinh lý lứa tuổi là điều không thể xem nhẹ. Đặc biệt với học sinh lớp 1, các em vừa mới vượt qua những mới mẻ ban đầu từ mầm non sang cánh cổng trường tiểu học. Sau khi xác định được mục tiêu, nội dung bài học, giáo viên cần lựa chọn và vận dụng phương pháp dạy học thích hợp sao cho giúp học sinh giải quyết được các nhiệm vụ học tập, chiếm lĩnh được nội dung tương ứng và từ đó đạt được mục tiêu phát triển năng lực của bản thân. Theo hướng đổi mới phương pháp dạy học, giáo viên phải là người tổ chức, điều khiển học sinh phát huy tính tích cực chủ động trong lĩnh hội tri thức. Điều đó đòi hỏi học sinh phải có hứng thú trong học tập từ đó mới tích cực tự học tự rèn luyện và có được các năng lực cần thiết trong học tập. Tổ chức quá trình dạy học theo hướng kiến tạo phù hợp với tiến trình nhận thức, năng lực nhận thức, cách thức học tập khác nhau của từng cá nhân học sinh, tạo điều kiện giúp người học phát huy tính tích cực, độc lập, phát triển các năng lực chung và năng lực toán học. Với mục tiêu đó, trong các tiết dạy học tôi đã sử dụng các linh hoạt các phương pháp và hình thức dạy học tích cực làm cho các tiết học trở nên sôi nổi và sinh động hơn. Học sinh sáng tạo và nhiệt tình hơn trong quá trình học. Do đó, tạo động cơ, hứng thú học tập cho học sinh, giúp học sinh tiếp thu và khắc sâu kiến thức một cách chủ động hơn. Giáo viên cần phải sử dụng và kết hợp các phương pháp dạy học một cách linh hoạt, phù hợp và khéo léo. a) Vận dụng linh hoạt các hình thức học tập (cá nhân, nhóm, cả lớp): Tôi lựa chọn và vận dụng các hình thức tổ chức dạy học nhằm phát triển phẩm chất và năng lực cho học sinh. Các em được tham gia học với các hình thức: cá nhân, theo nhóm, cả lớp. * Với những nội dung kiến thức đơn giản và khi cần thực hiện bài tập để đánh giá khả năng hiểu bài và đánh giá kĩ năng tính toán của học sinh thì hình thức học cá nhân là thích hợp. Hình thức này phát huy được tính tự giác, tự lực và khả năng tập trung suy nghĩ của học sinh. * Với những nội dung kiến thức tổng hợp hoặc bài tập có độ khó thì khi đó tôi sẽ sử dụng hình thức học trao đổi thảo luận nhóm. Học sinh tham gia các hoạt động học nhóm vẫn cần đề cao tinh thần tự giác cá nhân, tránh ỷ lại vào bạn. Hình thức học tập theo nhóm sẽ phát huy kĩ năng hợp tác; sự tương tác nhiều chiều: giữa giáo viên với học sinh, giữa học sinh với nhau, đó là sự kết hợp hài hoà giữa học tập cá thể (hình thức học cá nhân) với học tập hợp tác (hình thức học theo nhóm, theo lớp); học sinh hỗ trợ nhau cùng hoàn thành nhiệm vụ chung.