Báo cáo Sáng kiến Một số phương pháp dạy học tích cực để giáo dục lòng yêu nước của học sinh trong dạy học Ngữ văn 12 tại Trung tâm GDNN-GDTX Yên Lạc

Nội dung tài liệu: Báo cáo Sáng kiến Một số phương pháp dạy học tích cực để giáo dục lòng yêu nước của học sinh trong dạy học Ngữ văn 12 tại Trung tâm GDNN-GDTX Yên Lạc

1. BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN Tên sáng kiến: Một số phương pháp dạy học tích cực để giáo dục lòng yêu nước của học sinh trong dạy học Ngữ văn 12 tại Trung tâm GDNN-GDTX Yên Lạc. Vĩnh Phúc, năm 2021
2. DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT Chữ viết tắt Viết đầy đủ THPT : Trung học phổ thông THCS : Trung học cơ sở GV : Giáo viên HS : Học sinh CNTT : Công nghệ thông tin PPDH : Phương pháp dạy học
3. MỤC LỤC 1. Lời giới thiệu....................................................................................................1 2. Tên sáng kiến ...................................................................................................1 3. Tác giả sáng kiến: ............................................................................................2 4. Chủ đầu tư sáng tạo ra sáng kiến: .................................................................2 5. Lĩnh vực áp dụng sáng kiến............................................................................2 6. Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu hoặc áp dụng thử............................2 7. Mô tả bản chất của sáng kiến .........................................................................2 CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÍ LUẬN..........................................................................2 1.1. Phương pháp dạy học tích cực lấy học sinh làm trung tâm......................2 1.2. Lòng yêu nước trong các tác phẩm văn học...............................................3 CHƯƠNG II: THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ .................................................5 2.1. Thuận lợi .......................................................................................................5 2.2. Khó khăn.......................................................................................................5 CHƯƠNG III: CÁC GIẢI PHÁP, BIỆN PHÁP THỰC HIỆN ......................7 3.1. Một số phương pháp dạy học tích cực, kĩ thuật dạy học để giáo dục lòng yêu nước cho học sinh qua môn Ngữ Văn 12....................................................7 3.1.1. Một số phương pháp dạy học tích cực.....................................................7 3.1.2. Sử dụng một số kĩ thuật dạy học............................................................10 3.2. Ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học Ngữ văn 12 .....................12 3.3. Minh hoạ dạy học một số đơn vị kiến thức trong tác phẩm Ngữ văn 12 ............................................................................................................................. 12 3.3.1. Tây Tiến - Quang Dũng .......................................................................... 12 3.3.2. Rừng xà nu - Nguyễn Trung Thành. .....................................................14 3.4. Hiệu quả của sáng kiến ..............................................................................19 3.5. Tổ chức thực nghiệm sư phạm ..................................................................20 3.5.1. Đối tượng và địa bàn thực nghiệm sư phạm.........................................20 3.5.2. Phương pháp thực nghiệm .....................................................................20 3.5.3. Đánh giá kết quả thực nghiệm ...............................................................21 KẾT LUẬN ........................................................................................................25 8. Những thông tin cần được bảo mật (nếu có): không..................................25 9. Các điều kiện cần thiết để áp dụng sáng kiến.............................................25
4. 10. Đánh giá lợi ích thu được hoặc dự kiến có thể thu được do áp dụng sáng kiến theo ý kiến của tác giả và theo ý kiến của tổ chức, cá nhân đã tham gia áp dụng sáng kiến lần đầu, kể cả áp dụng thử (nếu có). ................................26 11. Danh sách những tổ chức/ cá nhân đã áp dụng thử hoặc áp dụng sáng kiến lần đầu........................................................................................................27 TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................................................28 PHẦN PHỤ LỤC...............................................................................................29
5. 1 BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN 1. Lời giới thiệu Trải qua hàng nghìn năm lịch sử dựng nước và giữ nước dân tộc ta có truyền thống yêu nước. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nói: “Dân tộc ta có lòng nồng nàn yêu nước. Đó là truyền thống quý báu của dân tộc ta ” và biểu hiện rõ nhất của truyền thống đó là lòng yêu nước được tiếp nối từ thế hệ này đến thế hệ khác, từ thời chiến đến thời hòa. Vì vậy, định hướng, khơi gợi lòng yêu nước cho thế hệ trẻ là hết sức cần thiết. Việc hình thành, giáo dục lòng yêu nước trong nhà trường có vai trò quan trọng. Tuy nhiên, thế hệ trẻ ngày nay sinh ra và lớn lên trong thời bình, sống cuộc sống bị ảnh hưởng nhiều bởi nền kinh tế thị trường, sự tác động của các trang mạng xã hội, bởi tư tưởng và lối sống phóng khoáng, tự do, hưởng thụ, không am hiểu về lịch sử dân tộc, các tin tức thời sự trong nước và ngoài nước. Chính vì thế, tình cảm yêu nước và ý thức trách nhiệm giữ gìn, bảo vệ đất nước của một bộ phận thế hệ trẻ chưa cao, thậm chí là mờ nhạt. Từ lâu, nền giáo dục nước ta đã đưa vấn đề giáo dục lòng yêu nước vào trong nhà trường, với nhiều môn học như: Lịch sử, Giáo dục công dân, Giáo dục quốc phòng, Với những đặc trưng riêng, văn học yêu nước trong chương trình Ngữ văn 12 giúp học sinh nhận thức sâu sắc về lòng yêu nước, tham gia vào công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Bởi vậy, việc giáo dục lòng yêu nước trong nhà trường sẽ giúp thế hệ trẻ tiếp nối truyền thống quý báu của cha ông và tiếp thu tinh hoa văn hóa yêu nước trong thời đại mới. Để giáo dục lòng yêu nước thông qua dạy học môn Ngữ văn cho học sinh, thì việc tổ chức dạy học theo lối truyền thống: lấy giáo viên làm trung tâm sẽ không mang hiệu quả cao (học sinh còn thụ động, chủ yếu học sinh ghi nhớ thông tin, chưa phát triển các năng lực, kĩ năng, ). Cần phải dạy học theo hướng lấy học sinh làm trung tâm: đổi mới các phương pháp dạy học tích cực, vận dụng linh hoạt các kĩ thuật dạy học để phát huy tính chủ động, sáng tạo, các năng lực của người học. Vì vậy, với vai trò là một giáo viên Ngữ văn tôi xin đưa ra đề tài: “MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TÍCH CỰC ĐỂ GIÁO DỤC LÒNG YÊU NƯỚC CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC NGỮ VĂN 12 TẠI TRUNG TÂM GDNN-GDTX YÊN LẠC”. 2. Tên sáng kiến Một số phương pháp dạy học tích cực để giáo dục lòng yêu nước của học sinh trong dạy học Ngữ văn 12 tại Trung tâm GDNN-GDTX Yên Lạc.
6. 2 3. Tác giả sáng kiến: Họ và tên: Đường Thị Huệ Địa chỉ tác giả sáng kiến: Trung tâm GDNN - GDTX Yên Lạc. Số điện thoại: 0915257427 E-mail: [email protected] 4. Chủ đầu tư sáng tạo ra sáng kiến: Họ và tên: Đường Thị Huệ Địa chỉ: Trung tâm GDNN - GDTX Yên Lạc, huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc. Chức vụ: Giáo viên. Số điện thoại: 0915257427 E-mail: [email protected] 5. Lĩnh vực áp dụng sáng kiến Môn Ngữ văn lớp 12 BT THPT 6. Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu hoặc áp dụng thử Học kì I, năm học 2020 - 2021 7. Mô tả bản chất của sáng kiến CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÍ LUẬN 1.1. Phương pháp dạy học tích cực lấy học sinh làm trung tâm Trong dạy học lấy học sinh làm trung tâm, trước hết quan tâm đến việc chuẩn bị cho học sinh thích ứng với đời sống xã hội, tôn trọng mục đích, nhu cầu, khả năng, hứng thú, lợi ích học tập của học sinh. Nội dung dạy học chú trọng các kĩ năng thực hành vận dụng kiến thức, năng lực giải quyết các vấn đề thực tiễn. Phương pháp dạy học coi trọng việc rèn luyện cho học sinh phương pháp tự học, thông qua thảo luận, hoạt động tìm tòi, tập dượt nghiên cứu, quan tâm vận dụng vốn hiểu biết và kinh nghiệm của từng học sinh và tập thể học sinh. Giáo án được thiết kế nhiều phương án, giáo viên linh hoạt điều chỉnh theo diễn biến của tiết học. Hình thức bố trí lớp học được thay đổi linh hoạt phù hợp với hoạt động học tập trong tiết học. Học sinh tự giác chịu trách nhiệm về kết quả học tập của mình, tham gia tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau. Dạy học lấy học sinh làm trung tâm so với dạy học truyền thống (lấy giáo viên làm trung tâm) có sự khác biệt rõ rệt. Bảng so sánh hai quan điểm giáo dục Các phương pháp giáo dục thụ động, Các phương pháp giáo dục tích cực, lấy GVTT lấy HSTT 1. Giáo viên truyền đạt kiến thức 1. Học sinh tự mình tìm ra kiến thức bằng hành động của chính mình
7. 3 2. Giáo viên độc thoại phát vấn 2. Đối thoại học sinh - học sinh, học sinh - giáo viên; hợp tác với bạn, học bạn 3. Giáo viên áp đặt kiến thức có sẵn 3. Hợp tác với giáo viên, khẳng định kiến thức do bản thân tự tìm ra 4. Học sinh học thuộc lòng 4. Học cách học, cách giải quyết vấn đề, cách sống và trưởng thành 5. Giáo viên độc quyền đánh giá, cho 5. Tự đánh giá, tự điều chỉnh, làm cơ điểm cố định sở để giáo viên cho điểm cơ động 6. Trình độ phát triển nhận thức thấp, 6. Phát triển cao hơn ở các lĩnh vực chủ yếu học sinh ghi nhớ thông tin và nhận thức, tình cảm, hành vi. Học sự kiện. Học sinh phụ thuộc vào tài sinh tự tin, có tinh thần phê phán. Biết liệu. Chấp nhận các giá trị truyền xác định các giá trị thống. 1.2. Lòng yêu nước trong các tác phẩm văn học Lòng yêu nước là một trong những phẩm chất tốt đẹp của con người. Nó có biểu hiện phong phú hết sức đa dạng: “Lòng yêu nước ban đầu là yêu những vật tầm thường; yêu cái cây trồng trước nhà, yêu cái phố nhỏ đổ ra bờ sông, yêu vị thơm chua mát của trái lê mùa thu hay mùa cỏ thảo nguyên có hơi rượu mạnh ”(I.Ê-ren-bua, Lòng yêu nước) (6). Lòng yêu nước là tình cảm yêu quý, gắn bó, tự hào về quê hương đất nước và tinh thần đem hết tài năng, trí tuệ của mình để phục vụ Tổ quốc (GDCD 10, Bài 14 - Công dân với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc) (1). Giáo dục lòng yêu nước cho học sinh không chỉ trang bị cho thế hệ trẻ những kiến thức cơ bản về lịch sử dân tộc và thế giới mà mục đích lớn nhất là giáo dục chủ nghĩa yêu nước, các giá trị truyền thống và cách mạng, góp phần xây dựng nhân cách, bản lĩnh con người, giữ gìn bản sắc dân tộc. Chủ nghĩa yêu nước là nội dung lớn và xuyên suốt trong quá trình tồn tại và phát triển của văn học Việt Nam, chủ nghĩa yêu nước trong các tác phẩm Ngữ văn lớp 12 biểu hiện rất đa dạng và phong phú: - Chủ nghĩa yêu nước gắn liền với tình yêu quê hương, đất nước, yêu cuộc sống lao động, tình yêu lứa đôi, lòng căm thù giặc, ca ngợi những người hi sinh vì đất nước, tình yêu thiên nhiên - Văn học vận động theo xu hướng cách mạng hóa, gắn bó sâu sắc với vận mệnh chung của đất nước, văn học là một vũ khí phục vụ sự nghiệp cách mạng, là tấm gương phản chiếu những vấn đề lớn lao và trọng đại nhất của đất nước và cách mạng : chống thực dân Pháp và đế quốc Mĩ xâm lược đấu tranh thống nhất đất nước và xây dựng chủ nghĩa xã hội.
8. 4 - Nền văn học hướng về đại chúng, với quan niệm mới mẻ về đất nước: đất nước của nhân dân, do nhân dân xây dựng và gìn giữ Chủ nghĩa yêu nước được biểu hiện qua các tác phẩm trong chương Ngữ văn 12 như: Tuyên ngôn độc lập (Hồ Chí Minh), Tây Tiến (Quang Dũng), Việt Bắc (Tố Hữu), Đất Nước (Nguyễn Khoa Điềm), Rừng xà nu (Nguyễn Trung Thành), Những đứa con trong gia đình (Nguyễn Thi) (3) Chúng ta có thể nhận thấy rằng, tinh thần yêu nước là một tình cảm lớn của con người. Việc giáo dục tinh thần yêu nước cho thế hệ trẻ là một việc làm vô cùng quan trọng, có thể xem là nội dung giáo dục hàng đầu trong quá trình giáo dục nhân cách con người thông qua các tác phẩm văn học. Tác phẩm văn học có nhiều giá trị như giáo dục, nhận thức, thẩm mĩ. Tác phẩm văn học là kết quả của quá trình nhà văn khám phá, lí giải cuộc sống rồi chuyển hóa những hiểu biết đó vào nội dung của tác phẩm (5). Ở đó, qua lăng kính nghệ thuật của nhà văn trực tiếp hay gián tiếp chuyển tải những vấn đề xã hội, tinh thần yêu nước vào trong tác phẩm văn chương. Cho nên văn học là cuộc sống, gắn bó và gần gũi với mỗi người, chứa đựng thái độ và tình cảm sâu sắc của nhà văn với đồng bào, quê hương, đất nước. Tóm lại, văn học có giá trị giáo dục lớn lao, nó có thể thay đổi nâng cao tư tưởng, tình cảm của con người theo chiều hướng tích cực, tốt đẹp, tiến bộ, đồng thời làm cho con người ngày càng hoàn thiện về nhân cách. Từ những cơ sở, giá trị trên của văn học, đặc biệt là giá trị giáo dục, tôi xin đề xuất Một số phương pháp dạy học tích cực để giáo dục lòng yêu nước của học sinh trong dạy học Ngữ văn 12 tại Trung tâm GDNN-GDTX Yên Lạc nhằm nâng cao chất lượng dạy và học môn Ngữ văn, nhất là giáo dục nhân cách, giáo dục lòng yêu nước của học sinh thông qua các tác phẩm văn học.
9. 5 CHƯƠNG II: THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ 2.1. Thuận lợi Để tìm hiểu về thực trạng của giáo dục lòng yêu nước môn Ngữ văn lớp 12 thông qua các giờ dạy được thiết kế theo các phương pháp dạy học tích cực, tôi tiến hành khảo sát nhóm giáo viên bộ môn Ngữ văn (4 giáo viên) và học sinh khối 12 – Trung tâm GDNN-GDTX Yên Lạc (PHỤ LỤC 1). - Về phía giáo viên: + 100% giáo viên bộ môn đã tiến hành giáo dục lòng yêu nước cho học sinh. + 100% có sử dụng phương pháp dạy học tích cực. - Về phía học sinh: + Tỉ lệ học sinh lớp 12 mong muốn học tiết học Ngữ văn có nội dung lòng yêu nước theo phương pháp đổi mới cao chiếm 85%. + Học sinh đã được học các bài học có chủ đề lòng yêu nước theo phương pháp đổi mới. - Về phía nhà trường: + Nhà trường có cơ sở vật chất, thiết bị tương đối đầy đủ để phục vụ cho dạy học. + Lãnh đạo nhà trường ủng hộ đổi mới phương phương pháp dạy học theo hướng tích cực để giáo dục lòng yêu nước cho học sinh. 2.2. Khó khăn - Về phía giáo viên khi tiến hành khảo nhóm GV bộ môn Ngữ văn, tôi thu được kết quả như sau: + Giáo viên chưa có nhiều kinh nghiệm trong đổi mới phương pháp dạy học. + Chưa xây dựng được chủ đề dạy học về lòng yêu nước có sử dụng phương pháp đổi mới. + Khả năng tự học, tự bồi dưỡng chuyên môn chưa được thực hiện thường xuyên, đổi mới phương pháp dạy học tích cực còn chưa linh hoạt. - Về phía học sinh: + Còn nhiều bỡ ngỡ khi giáo viên tiến hành dạy học phương pháp đổi mới. + Nhận thức của một bộ phận học sinh còn chậm. + Khả năng tìm nguồn tài liệu, xử lí tài liệu, tự học còn hạn chế. Dựa vào những thực trạng trên, tôi đưa ra một số giải pháp sau: - Giáo viên phải chủ động bồi dưỡng chuyên môn qua các hình thức tự bồi dưỡng, bồi dưỡng theo nhóm.
10. 6 - Thường xuyên họp nhóm chuyên môn để xây dựng các chủ đề giáo dục lòng yêu nước qua các tiết đọc văn lớp 12 có sử dụng phương pháp đổi mới. - Giáo viên hướng dẫn học sinh cách tìm tài liệu, phương pháp tự học, tự nghiên cứu, tự đánh giá. - Rèn luyện các kĩ năng cho học sinh để phục vụ việc nâng cao hiệu quả các phương pháp đổi mới như: thuyết trình, xử lí tình huống, thảo luận, phản biện.
11. 7 CHƯƠNG III: CÁC GIẢI PHÁP, BIỆN PHÁP THỰC HIỆN 3.1. Một số phương pháp dạy học tích cực, kĩ thuật dạy học để giáo dục lòng yêu nước cho học sinh qua môn Ngữ Văn 12 3.1.1. Một số phương pháp dạy học tích cực - Phương pháp dạy học hợp tác theo nhóm: Phương pháp dạy học theo nhóm là phương pháp đặt học sinh vào môi trường học tập (nghiên cứu, thảo luận, ) theo các nhóm học sinh. Phương pháp này khuyến khích học sinh trao đổi và biết cách làm việc hợp tác với người khác. Học tập theo nhóm được áp dụng rộng rãi vì nó giúp người học tham gia tích cực vào quá trình học tập, lắng nghe, ghi lại và chia sẻ những kinh nghiệm, quan điểm khác nhau của mọi người, đưa ra ý kiến giải quyết một vấn đề chung. Phương pháp dạy học hợp tác theo nhóm rất phù hợp trong dạy học tích hợp, nó nâng cao khả năng giải quyết vấn đề của học sinh qua việc hợp tác, chia sẻ, Ví dụ: Khi dạy học tác phẩm: “Những đứa con trong gia đình” của Nguyễn Thi, giáo viên yêu cầu học sinh thực hiện nhiệm vụ: “Hãy chứng minh Việt là một chiến sĩ dũng cảm, kiên cường.” - Bước 1: Làm việc chung cả lớp: + Giáo viên yêu cầu HS tìm hiểu nhân vật Việt. + Chứng minh được nhân vật Việt dũng cảm, kiên cường ở các giai đoạn khác nhau? + Tổ chức chia lớp thành 4 nhóm lớn và giao nhiệm vụ cho từng nhóm. Nhóm 1: Tìm hiểu nhân vật Việt khi còn bé. Nhóm 2: Tìm hiểu nhân vật Việt khi lớn lên. Nhóm 3: Tìm hiểu nhân vật Việt khi xông trận chiến đấu. Nhóm 4: Tìm hiểu nhận vật Việt khi bị thương. + Hướng dẫn cho học sinh cách làm việc nhóm. - Bước 2: Làm việc theo nhóm: + Trao đổi, thảo luận trong nhóm + Phân công trong nhóm, cá nhân làm việc độc lập rồi trao đổi trong nhóm. + GV gọi HS (ngẫu nhiên) của các nhóm trình bày. - Bước 3: Thảo luận tổng kết trước lớp: + Các nhóm lần lượt báo cáo kết quả thảo luận + HS cả lớp chia sẻ + GV nhận xét, chuẩn hóa kiến thức, chuyển giao nhiệm vụ học tập tiếp theo. - Phương pháp động não: