Báo cáo Biện pháp Sử dụng phương pháp dạy học nhóm để phát huy tính tích cực của học sinh

Nội dung tài liệu: Báo cáo Biện pháp Sử dụng phương pháp dạy học nhóm để phát huy tính tích cực của học sinh

1. 3 DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT Stt Kí hiệu viết tắt Nội dung viết tắt 1 BGH Ban giám hiệu 2 CNTT Công nghệ thông tin 3 GV Giáo viên 4 GVCN Giáo viên chủ nhiệm 5 HĐSP Hội đồng sư phạm 6 HS Học sinh 7 KN Kỹ năng 8 LT Lý thuyết 9 PP Phương pháp 10 PT Phổ thông 11 SGK Sách giáo khoa 12 SK Sáng kiến 13 SL Số lượng 14 TH Thực hành 15 THCS Trung học cơ sở 16 TT Truyền thông
2. 4 PHẦN I. ĐẶT VẤN ĐỀ 1. Mục đích của sáng kiến Trong thời đại khoa học kĩ thuật phát triển nhanh chóng như hiện nay, đứng trước cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, nhà trường dù tốt đến mấy cũng không thể đáp ứng hết nhu cầu học tập của người học cũng như đòi hỏi ngày càng cao của đời sống xã hội. Vì vậy, bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh khi còn đang ngồi trên ghế nhà trường phổ thông là một công việc có vị trí rất quan trọng. Chỉ có tự học, tự bồi đắp tri thức bằng nhiều con đường, nhiều cách thức khác nhau mỗi học sinh mới có thể bù đắp được những thiếu khuyết về tri thức, về đời sống xã hội. Từ đó có được sự tự tin trong cuộc sống và công việc. Xuất phát từ cuộc vận động ứng dụng đẩy mạnh công nghệ thông tin vào dạy học của Bộ giáo dục, Sở giáo dục, Phòng giáo dục và Ban giám hiệu nhà trường nhằm nâng cao chất lượng dạy học. Môn Tin học là một môn khoa học công cụ, tri thức và kỹ năng tin học được áp dụng rộng rãi, hỗ trợ đắc lực cho rất nhiều ngành khoa học khác nhau trong hầu hết lĩnh vực của đời sống và là một phần không thể thiếu của trình độ văn hóa phổ thông trong con người ở thời đại mới. Bởi vậy dạy tin học cho học sinh không chỉ truyền thụ nội dung đơn giản, mà phải hướng cho học sinh những nhận thức, những hiểu biết ngang tầm thời đại... Sự thành công của một tiết dạy ngoài phương pháp giảng dạy của GV còn có sự tự chủ, năng động, sáng tạo của HS trong tiết học. Học sinh có thể vận dụng được kiến thức lý thuyết đã học trên lớp vào thực tiễn cuộc sống của các em. Chính vì vậy mà bản thân tôi luôn cố gắng tìm tòi, nghiên cứu, trao đổi với đồng nghiệp về các phương pháp dạy học phù hợp với đặc trưng của bộ môn. Trong quá trình tìm tòi, nghiên cứu, học hỏi và ứng dụng đó bản thân tôi đã tìm ra một số biện pháp hữu ích góp phần trong việc nâng cao chất lượng bộ môn Tin học. Để nâng cao chất lượng môn tin học tôi đã đăng kí nghiên cứu và thực hiện sáng kiến kinh nghiệm “Sử dụng phương pháp dạy học nhóm để phát huy
3. 5 tính tích cực của học sinh”. Bản thân tôi đã nghiên cứu và áp dụng thành công tại đơn vị trường THCS Đông Phong mà tôi đang công tác. Mục đích của sáng kiến nhằm nâng cao hơn nữa hiệu quả dạy và học môn Tin học ở trường PT. Với sáng kiến này tôi mong muốn sẽ góp phần nhỏ giúp giáo viên tiến hành một giờ dạy học tin học đạt hiệu quả hơn, học sinh tích cực, chủ động trong việc tiếp thu kiến thức của bài học, từ đó nâng cao chất lượng dạy học tin học trong nhà trường. 2. Tính mới và ưu điểm nổi bật của sáng kiến Sáng kiến với các biện pháp được trình bày có một số điểm khác, mới so với các biện pháp cũ trước đây là: Khi sử dụng phương pháp dạy học nhóm kết hợp với hình thức dạy học tích cực, có thi đua khen thưởng trong tiết học thì không khí học tập trở lên sôi nổi, học sinh học tập hứng thú, có sự thi đua giữa cá nhân với cá nhân trong nhóm, giữa nhóm này và nhóm khác trong lớp. Học sinh được học tập, trao đổi, thảo luận trong một môi trường học tập thoải mái, không có áp lực từ phía giáo viên nhưng vẫn giữ được nề nếp, kỷ luật chung của lớp học. Sáng kiến được áp dụng thực hiễn tại đơn vị vào năm học 2020 – 2021 đối với học sinh 4 lớp 8 của trường THCS Đông Phong. Ưu điểm nổi bật của sáng kiến: Giúp học sinh rèn luyện được tinh thần tự học và biết cách học tập, làm việc theo nhóm để việc học tập trở nên dễ dàng hơn, có hiệu quả, có tổ chức, có kỷ luật hơn. Lượng kiến thức tiếp nhận trong một tiết học được nhiều hơn vì các em đã chú ý nghe giảng, ít nói chuyện riêng để có thể trả lời được các câu hỏi mà giáo viên đưa ra. Khi trả lời đúng các câu hỏi các em sẽ nhận được điểm cộng, được khen ngợi trước lớp kịp thời, điều đó tạo cảm giác học tập vui vẻ, thích thú cho các em. 3. Đóng góp của sáng kiến để nâng cao chất lượng quản lý, dạy và học của ngành giáo dục nói chung, của đơn vị nói riêng, cụ thể ở những mặt sau: Sau khi áp dụng sáng kiến vào giảng dạy môn tin học 8 năm học 2020 – 2021 và năm học 2021 – 2022, tôi nhận thấy chất lượng học tập môn tin học của học sinh trường THCS Đông Phong đã tốt hơn rất nhiều. Các em đã có sự chuẩn
4. 6 bị trước bài học trước khi đến lớp. Trong giờ học các em đã học tập nghiêm túc hơn, có sự thi đua học tập và tinh thần học tập hăng say hơn rất nhiều so với các năm học chưa được áp dụng sáng kiến. Các em hoàn toàn thay đổi về nhận thức là học môn tin học không còn môn phụ nữa mà môn tin học là môn học rất quan trọng nhất là trong thời đại công nghệ đang phát triển rất nhanh chóng này. PHẦN II. GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 1. Thực trạng công tác dạy học và tính cấp thiết 1.1. Ưu điểm Thứ nhất, về phía nhân sự: Năm học 2020 – 2021 là một năm học có nhiều khó khăn về tình hình dịch bệnh nhưng được sự quan tâm của cấp trên, trường THCS Đông Phong đã có thêm giáo viên chuyên môn tin học về dạy nên học sinh khối 6, 7, 8 và 9 được tiếp cận với bộ môn đầy đủ. GV được đào tạo chuẩn chuyên ngành về tin học để đáp ứng yêu cầu cho dạy và học môn tin học trong bậc THCS. Nhận thức được tầm quan trọng của dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, độc lập của học sinh. Giáo viên đã nhận thức đúng đắn về yêu cầu của đổi mới như: Cần sử dụng phương pháp dạy học, phương tiện kĩ thuật hiện đại một cách hiệu quả; tổ chức hoạt động nhận thức tích cực, độc lập của học sinh và kết hợp đổi mới kiểm tra đánh giá. Do vậy, họ biết vận dụng sáng tạo, linh hoạt các hình thức tổ chức, phương pháp, phương tiện dạy học cũng như kiểm tra đánh giá. Thứ hai, về hình thức tổ chức dạy học: Phía nhà trường cũng tổ chức nhiều hoạt động chuyên môn, sinh hoạt chuyên đề, hội giảng, thi giáo dạy giỏi, viết sáng kiến kinh nghiệm Đặc biệt là hội thi học trẻ không chuyên được tổ chức hàng năm cho học sinh các cấp và nhà trường đã tổ chức lựa chọn học sinh lớp 8 có phẩm chất, năng lực tốt tham gia ôn luyện và dự thi để học sinh được trao dồi kiến thức, nâng cao tầm hiểu biết đối với môn tin học nói chung, môn tin học 8 nói riêng. Những hoạt động chuyên môn đó đã góp phần tác động tích cực đến hoạt động dạy học trong môn học.
5. 7 Thứ ba, tình hình cơ sở vật chất: Nhà trường xây dựng phòng tin học, có đầy đủ trang thiết bị để phục vụ cho việc dạy và học của giáo viên và học sinh. Nhà trường đã lắp đặt hệ thống máy tính, máy chiếu, bảng thông minh cho phòng thực hành phục vụ quá trình dạy học. Thứ tư, đa số học sinh chăm ngoan, lễ phép, vâng lời thầy cô. Vì là môn học trực quan, sinh động, môn học khám phá những lĩnh vực mới nên học sinh rất hứng thú học, nhất là những tiết thực hành. Một số em HS ở nhà đã có máy vi tính nên cũng có những thuận lợi nhất định đối với môn học. 1.2. Hạn chế và nguyên nhân hạn chế Bên cạnh những thuận lợi nêu trên, cũng còn không ít những khó khăn mà chúng tôi gặp phải qua quá trình giảng dạy. * Nhà trường: Nhà trường được trang bị một phòng máy vi tính với 24 máy nhưng thực tế chỉ sử dụng được 15 máy vì phòng máy chưa đủ điều kiện về đường điện để lắp đặt. Hơn nữa chất lượng và cấu hình máy vẫn chưa đảm bảo phục vụ cho 100% các tiết dạy. Cấu hình máy tính thấp, tốc độ máy còn chậm nên khi dạy các phần mềm còn khó khăn cho giáo viên trong quá trình cài đặt và chia sẻ dữ liệu. Mỗi giáo viên khi dạy tiết thực hành đều cảm thấy áp lực vì với số máy tính còn hạn chế trong khi đó sĩ số các lớp gấp 2 lần số máy hiện. HS phải ngồi chung 2 đến 3 em/máy nên nhiều em không có nhiều thời gian để thực hành bài tập của mình. Do đó ảnh hưởng rất nhiều đến chất lượng của bộ môn. * Giáo viên: Môn Tin học mới chỉ là môn tự chọn trong chương trình bậc THCS nên chương trình và sự phân phối chương trình bước đầu chưa có sự thống nhất và đang hoàn chỉnh. Hơn nữa khi thực hành, các máy móc chất lượng kém thường gặp sự cố, trục trặc dẫn đến học sinh thiếu máy. Giáo viên dạy tiết thực hành vừa dạy vừa giải quyết sự cố của máy tính nên thời gian kiểm tra kết quả thực hành còn ít. * Học sinh: Đa số các em học sinh chỉ được tiếp xúc với máy vi tính ở trường là chủ yếu, do đó sự tìm tòi và khám phá máy vi tính với các em còn hạn chế dẫn đến việc học tập của học sinh vẫn còn mang tính hình thức.
6. 8 Để giờ học Tin học hấp dẫn, tạo hứng thú cho học sinh thì cả thầy và trò đều phải nỗ lực, hợp tác với nhau một cách hiệu quả. Giáo viên phải có sự chuẩn bị bài, nghiên cứu kĩ nội dung khi lên lớp, chuẩn bị đồ dùng dạy học phục vụ cho tiết dạy, nhà trường tạo điều kiện về cơ sở vật chất tốt nhất để giáo viên và học sinh không còn thấy khó khăn trong các tiết thực hành. Những năm gần đây, ngành sư phạm không còn đủ hấp dẫn để tạo sức hút đối với những học sinh giỏi, học sinh xuất sắc ở các trường trung học phổ thông thi vào, dẫn đến chất lượng đầu vào của các trường sư phạm ngày một thấp, đặc biệt ngành tin học. Đa số sinh viên khi tốt nghiệp đại học hoặc cao đẳng chuyên ngành “Sư phạm tin học” hoặc chuyên ngành “Công nghệ thông tin” sau khi ra trường đều đi làm trái ngành, trái nghề vì ngành tin học là một ngành năng động, luôn luôn phát triển để theo kịp thời đại. Không những vậy, cơ hội tìm việc làm cho những cử nhân Công nghệ thông tin là rất nhiều mà ngành sư phạm thì việc thi vào công chức thì rất khó khăn, mức lương khởi điểm thì thấp hơn sơ với các ngành khác. Vì vậy tại các cơ sở giáo dục đang có dấu hiệu thiếu hụt lực lượng giáo viên tin học trẻ có trình độ chuyên môn giỏi và tâm huyết với nghề. Về tâm lý, một số giáo viên, quản lý và đa số học sinh, phụ huynh học sinh còn quan niệm môn Tin học không phải là môn học chính mà chỉ chú trọng vào các môn môn Toán, Văn, Anh. Chính vì vậy nên không đầu tư vào chất lương dạy và học cho môn tin học. Dẫn đến tình trạng không yêu thích môn dạy, môn học. Học sinh học chỉ mang tính đối phó, học vẹt để trả bài. Giáo viên không còn say mê với nghề như trước đây. Tại môi trường nơi tôi công tác, phần lớn học sinh trong trường là con em các gia đình bố mẹ làm công nhân. Cả phụ huynh và học sinh mang nặng tâm lý không xem trọng việc học, nhất là học tin học. Vì vậy khả năng nắm bắt kiến thức, kĩ năng thực hành trên máy tính, khả năng ghi nhớ của các em còn chậm. Tinh thần hợp tác học chưa cao, nhiều em chưa tự tin khi hợp tác trong nhóm, một số em còn học thụ động.
7. 9 Từ thực trạng trên, tôi xin đưa ra một số biện pháp góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Tin học tại trường THCS Đông Phong. 2. Biện pháp nâng cao chất lượng giảng dạy Để nâng cao hiệu quả dạy và học môn Tin học tôi đã tiến hành một số biện pháp nhằm thay đổi cách dạy, cách học môn tin học cả về lý thuyết và thực hành, hình thành cho học sinh một số kĩ năng khi học Tin học. Đồng thời giúp giáo viên giảng dạy môn tin học phát huy một cách hiệu quả, chất lượng giờ dạy hơn. Tôi xin đưa ra 3 biện pháp cơ bản sau: 2.1. Biện pháp 1: Thay đổi nhận thức về môn Tin học. Tôi luôn xác định rằng muốn các em học tốt môn Tin học thì giáo viên phải là người yêu thích bộ môn Tin học, phải luôn tìm tòi, khám phá ra các phần mềm hỗ trợ việc học tập, tìm các công cụ học tập hiệu quả nhất cho bộ môn. Việc bồi đắp kho tàng này không bao giờ là đủ mà phải được thực hiện liên tục, thường xuyên suốt đời. Bởi vậy tôi thường xuyên lên mạng Internet tra cứu, tìm những mẹo hay, những phím tắt, những phần mềm hỗ trợ về tin học phục vụ cho công tác dạy và học. Giáo viên có yêu thích môn Tin học thì mới có thể truyền được tình yêu đó đến học sinh của mình bởi vì học sinh ở cấp THCS các em xem giáo viên như thần tượng, như một chuẩn mực để các em hướng đến, các em bắt chước, làm theo như giáo viên. Mặc dù, phương pháp dạy học hiện nay là lấy học sinh làm trung tâm, học sinh chủ động học tập tuy nhiên giáo viên vẫn đóng vai trò quan trọng. Lời giảng của giáo viên rõ ràng, truyền cảm sẽ gây được sự chú ý của học sinh. Bản thân Tôi luôn nghiên cứu kĩ sách giáo khoa, tài liệu, nắm vững các kiến thức cơ bản cần truyền đạt, đảm bảo hệ thống kiến thức chính xác, có hệ thống để từ đó có phương pháp giảng dạy thích hợp. Để nâng cao hiệu quả, chất lượng dạy và học. Về phía giáo viên: Giáo viên phải có sự hiểu biết về các lĩnh vực liên quan đến bộ môn tin học để truyền tải, ứng dụng một cách linh hoạt, sinh động, nhưng phải đảm bảo nội dung truyền tải phải có tính chính xác, tính thời sự, tính
8. 10 giáo dục để tạo niềm tin và gây hứng thú học tập cho học sinh. Từ đó sẽ phát huy tính tích cực học tập của học sinh. Chính vì vậy tôi không ngừng nghiên cứu, sưu tầm tài liệu để phục vụ cho việc giảng dạy, khi dạy phải có dẫn chứng minh họa cụ thể thì mới thuyết phục được học sinh. Qua những bài học Tin học, tôi luôn tìm cách khơi dậy tinh thần tự học, tự sáng tạo cho mỗi học sinh. Biết chia sẻ thông tin, dữ liệu cho bạn bè để từ đó giáo dục cho các em tinh thần đoàn kết, giúp đỡ nhau cùng tiến bộ. Trong quá trình giảng dạy, tôi hướng dẫn học sinh khai thác nội dung bài học qua từng hoạt động học tập. Phân chia thời gian hợp lý. Có hình thức khen thưởng, khuyến khích học sinh tích cực phát biểu ý kiến, tham gia xây dựng bài, tránh tối đa hình thức xử phạt, la mắng. Về phía học sinh: Phải thay đổi nhận thức về môn Tin học vì môn học này giúp học sinh hoà nhập được với xã hội hiện đại, sử dụng được các thiết bị số và phần mềm cơ bản thông dụng một cách có đạo đức, văn hoá và tuân thủ pháp luật. CNTT và TT nhằm giúp học sinh chúng ta nói chung sử dụng và áp dụng hệ thống máy tính giải quyết vấn đề thực tế một cách hiệu quả và sáng tạo. Học sinh phải có sự chuẩn bị bài ở nhà trước khi đến lớp. Tích cực sưu tầm tài liệu có liên quan đến nội dung bài học để việc học tập được tốt hơn. Khi vào lớp chú ý nghe giảng, nghe theo sự hướng dẫn của giáo viên, biết hợp tác với các bạn trong nhóm, trong lớp để tập trung và hoàn thành tốt nội dung bài học. 2.2. Biện pháp 2: Sử dụng phương pháp dạy học nhóm. Mục đích chính của dạy học nhóm là thông qua cộng tác làm việc trong một nhiệm vụ học tập nhằm phát triển tính tự lực, sáng tạo cũng như năng lực xã hội, đặc biệt là khả năng cộng tác làm việc, thái độ đoàn kết của học sinh. Dạy học nhóm nếu được tổ chức tốt, đặc biệt với môn Tin học, sẽ thực hiện được những chức năng và công dụng khác với dạy học toàn lớp, do đó có tác dụng bổ sung cho dạy học toàn lớp.
9. 11 Phương pháp dạy học nhóm cho môn tin học được thể hiện cụ thể như sau: 2.2.1 Các hình thức chia nhóm học tập Phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học Tin học trên lớp rất đa dạng, có thể được tiến hành dưới các hình thức như: Thảo luận một vấn đề học tập; tìm hiểu, trao đổi xung quanh một đề tài; tranh luận về một nội dung học tập; ôn tập, tổng kết kiến thức sau một số bài; đưa ra dự án về một đề tài; thực hiện một bài tập, một nhiệm vụ học tập. Để việc thảo luận nhóm đạt kết quả tốt, GV cần phải quan tâm đến các khâu quan trọng như sau : + Chuẩn bị nội dung thảo luận. + Tổ chức thảo luận. + Tổng kết thảo luận. Tùy theo số lượng học sinh trong lớp, nội dung học tập mà giáo viên chia thành bao nhiêu nhóm, số lượng thành viên trong nhóm. Tùy theo mục tiêu và yêu cầu vấn đề học tập mà các nhóm được phân ngẫu nhiên hoặc mặc định, được duy trì ổn định trong cả tiết học hoặc thay đổi theo từng hoạt động của tiết học. Các nhóm được giao cùng một nhiệm vụ hoặc khác nhiệm vụ. Để chia nhóm theo ngẫu nhiên, có thể điểm danh hoặc ghép mảnh theo chủ đề học tập. Trong tiết học, nếu có nhiều nội dung, GV nên thay đổi hình thức nhóm, tạo ra cái mới, không khí học tập sẽ vui vẻ hơn. Để chia theo chủ định, giáo viên nên chú ý đặc điểm của học sinh (trình độ, thái độ, tính cách, giới tính ) để cơ cấu nhóm cho phù hợp. Các hình thức nhóm cụ thể: + Nhóm nhỏ (2-3 HS): thường dùng khi cần học sinh trao đổi, thảo luận những vấn đề cụ thể, đơn giản, thời gian ngắn. + Nhóm ghép đội: dùng để nghiên cứu, phân tích, trao đổi về một số vấn đề phức tạp đòi hỏi có sự cộng tác cao. + Nhóm 4-6 HS: dùng khi HS trao đổi ý kiến hoặc thực hành một công việc cụ thể đòi hỏi nỗ lực chung của cả nhóm khi tiến hành thảo luận.
10. 12 + Nhóm 6-8 HS: dùng khi thảo luận với nội dung có nhiều vấn đề, nhiều quan điểm trong khả năng giải quyết của học sinh, các vấn đề cần so sánh hay đi sâu hơn vào một nội dung đã thảo luận ở nhóm nhỏ nhưng khó thực hiện chung cho cả lớp. Bản thân tôi thấy sử dụng nhóm 2 em trong cùng 1 bàn hoặc nhóm 4 em ngồi 2 bàn kế nhau sẽ thuận lợi trong việc di chuyển, không mất thời gian và không gây mất trật tự trong lớp. Đồng thời việc trao đổi trong nhóm thuận lợi hơn, các em được trực tiếp tham gia thảo luận về bài nhiều hơn. Nhóm ít người nên các thành viên đều phải tham gia vào hoạt động nhóm. Giáo viên có thể theo dõi học sinh trong quá trình hoạt động của nhóm dễ dàng. Học sinh hoạt động nhóm theo hình thức cặp đôi Học sinh hoạt động nhóm theo hình thức 3 bàn 1 nhóm
11. 13 2.2.2 Lựa chọn nội dung hoạt động nhóm Khi áp dụng phương pháp dạy học theo nhóm ta phải xác định nội dung dạy học có cần phải phân nhóm hay không. Không phải bài nào, tiết học nào cũng chia nhóm. Theo tôi thì những nội dung kiến thức sau đây nên tổ chức học theo nhóm: - Dạng bài học tìm hiểu về nội dung kiến thức mới. - Dạng kiến thức Tin học cần tranh luận, có thể có nhiều ý kiến khác nhau. - Dạng bài tập củng cố kiến thức. Trong quá trình hoạt động nhóm, giáo viên có thể đưa ra các tình huống có vấn đề để học sinh trao đổi, thảo luận sâu hơn. Nên để học sinh trong một nhóm thay phiên nhau trình bày ý kiến của nhóm mình chứ không nhất thiết phải là nhóm trưởng, để từ đó rèn luyện cho các em khả năng diễn đạt trước lớp. Giáo viên có thể gợi ý với các nhóm yếu hơn. Muốn vậy giáo viên phải nắm vững tình hình học sinh mỗi nhóm và xem xét khó khăn của mỗi nhóm, để kịp thời đưa ra biện pháp hợp lý. 2.2.3 Các bước tiến hành tổ chức hoạt động nhóm Trong quá trình tiến hành phương pháp dạy học theo nhóm, theo tôi triển khai theo các bước sau: *Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ: Trong bước này giáo viên thực hiện: - GV tập hợp chung cả lớp, chia nhóm - Nói rõ mục đích của hoạt động; - Nói rõ nhiệm vụ và cách thức tiến hành trong nhóm; - Thời gian để các nhóm hoàn thành công việc. *Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ - Phân công trách nhiệm cho từng thành viên